Een ochtendcolumn Er komt een enorme erfenisgolf aan. Honderden miljarden gaan de komende decennia van oudere Nederlanders naar hun kinderen en kleinkinderen. Vooral vanuit progressieve hoek geldt dat als probleem. D66 schrijft dat grote erfenissen de ongelijkheid versterken, GroenLinks ziet overerving als een belangrijke oorzaak van ongelijke kansen. De redenering daaronder is helder. Concentratie van vermogen leidt tot kansenongelijkheid en erfenissen zouden die concentratie van generatie op generatie versterken. Maar als die eerste stelling klopt, volgt daar ook iets anders uit. Spreiding van vermogen moet langs dezelfde redenering de kansenongelijkheid verkleinen. Nederland heeft in een halve eeuw particulier bezit over een ongekend brede groep verspreid. In 1971 was 35 procent van de woningvoorraad een koopwoning, vijftig jaar later 59 procent. Fiscale ondersteuning van het eigen huis hielp miljoenen gewone werkenden vermogen opbouwen. Mensen die met weinig bezit begonnen, eindigen hun werkzame leven met een huis, spaargeld en vermogen. Nu wordt dat vermogen geërfd. De verspreiding daarvan is geen toekomsttheorie, die is al zichtbaar. In 2023 overleden 168.700 Nederlanders. Tegenover de nalatenschappen waarvoor aangiftegegevens beschikbaar zijn, stonden 274.700 afzonderlijke verkrijgers. De gemiddelde nalatenschap bedroeg €199.000, maar de mediane nalatenschap slechts €45.200 en de mediane bruto verkrijging per erfgenaam €33.200. Kinderen vormen de grootste groep ontvangers en ook de kleinkinderen erven rechtstreeks. Een vermogen dat bij één huishouden zat, valt bij overlijden dus uiteen over meerdere huishoudens en kan een generatie later opnieuw uiteenvallen. De generaties die nu nalaten kregen gemiddeld ongeveer twee kinderen. Dat weten we vrij precies. Eén vermogen wordt er twee, daarna vier en vervolgens acht. Het CPB onderzocht wat dat in de praktijk met de vermogensverdeling doet. De uitkomst is ongemakkelijk voor het politieke verhaal. Erfenissen en schenkingen vergroten de vermogensongelijkheid per saldo niet. Vermogen verschuift van oudere, vermogendere huishoudens naar een minder vermogende generatie en verspreidt zich na verloop van tijd over de nakomelingen. Als concentratie van vermogen kansenongelijkheid veroorzaakt, moet verspreiding van vermogen langs precies dezelfde redenering kansenongelijkheid verminderen. Het mechanisme dat vanuit progressieve hoek wordt aangewezen als bron van ongelijkheid, doet volgens het CPB met de vermogensconcentratie dus het tegenovergestelde. Dan resteert het argument dat mensen tegenwoordig pas erven wanneer ze zelf vijftig of zestig zijn en het geld nauwelijks meer nodig hebben. Maar ook dat argument werkt de andere kant op. Hun kinderen zijn inmiddels volwassen, soms zijn er al kleinkinderen. Juist omdat de erfgenaam zelf al een huis, pensioen en spaargeld heeft, kan het ontvangen vermogen sneller worden doorgeschoven naar een volgende generatie. En uitgerekend daar staat de fiscus, politiek aangejaagd door dezelfde progressieve stroming die vermogensconcentratie wil bestrijden. Wie het vermogen vasthoudt, betaalt op dat moment geen schenkbelasting. Wie het verspreidt over kinderen en kleinkinderen, kan die wel verschuldigd zijn. Vasthouden wordt niet belast, verspreiden wel. Zo wordt vanuit de strijd tegen vermogensconcentratie de verspreiding van vermogen fiscaal afgeremd. Daar zit de politieke ironie. Nederland heeft eerst miljoenen huishoudens geholpen particulier vermogen op te bouwen. Nu dat vermogen op grote schaal over kinderen en kleinkinderen begint uit te waaieren, wordt die beweging vanuit progressieve hoek als probleem geduid en zwaardere belasting als oplossing voorgesteld. De eerste democratisering van vermogen was het eigen huis. De tweede is de erfenis. Wie werkelijk gelooft dat concentratie van vermogen kansenongelijkheid veroorzaakt, zou de grootste verspreiding van particulier vermogen in generaties eerder moeten toejuichen dan afremmen.

Het is overduidelijk.