برخلاف تصور عمومی که روان‌درمانی رو ابزاری برای بهترشدن حال و رسیدن به احساس خوب (Feeling Good) می‌دونه، کارکرد روان‌درمانی اساساً چیز دیگه‌ایه. این تصور به‌خصوص وقتی عجیب‌تر می‌شه که انتظار داریم بلافاصله بعد از هر جلسه‌ی درمان حالمون بهتر شده باشه. انگار روان‌درمانی دکمه‌ایه که روش نوشته «حال خوب» و قراره با فشار دادنش حال بد ما یک‌دفعه به حال خوب تبدیل بشه. حتی داروهای روان‌پزشکی هم این‌طوری کار نمی‌کنن، چه برسه به روان‌درمانی. روان‌درمانی بیشتر درباره‌ی اینه که بتونیم کمی راحت‌تر زندگی کنیم. منظورم از راحت‌تر زندگی‌کردن لزوماً این نیست که احساس بهتری داشته باشیم. گاهی مسئله اینه که بتونیم همون حال بد رو راحت‌تر تجربه کنیم، تحملش کنیم یا حتی برای اولین بار واقعاً احساسش کنیم. فراموش نکنیم که یکی از تجربه‌هایی که بعضی از بیماران در روان‌درمانی گزارش می‌کنن، همین ناتوانی در احساس‌کردنه؛ اینکه چیزی حس نمی‌کنن، احساس خلأ دارن، از پوچی حرف می‌زنن یا تجربه‌ی مداومی از خالی‌بودن دارن. برای چنین فردی، حتی تجربه‌کردن غم، خشم یا اضطراب می‌تونه به معنای پیشرفت در درمان باشه. اما چرا می‌گم هدف روان‌درمانی لزوماً بهترشدن حال ما نیست؟ چون برخلاف تصویری که بخش زیادی از روان‌شناسی عامه‌پسند، به‌خصوص در شبکه‌های اجتماعی، ارائه می‌ده، من فکر نمی‌کنم بشه همه‌چیز رو به جهان درونی فرد تقلیل داد. انگار انسان موجودیه که مستقل از محیط اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی خودش زندگی می‌کنه و اگر به اندازه‌ی کافی روی خودش کار کنه، می‌تونه تحت هر شرایطی احساس خوبی داشته باشه. من اساساً با چنین تصویری از انسان موافق نیستم. حال خوب و بد ما به‌شدت تحت تأثیر جهان بیرون، روابط ما با دیگران و اتفاقاتیه که در زندگی فردی و جمعی‌مون رخ می‌ده. واقعیت اینه که جهان امروز، و به‌خصوص ایران به‌شکلی شدیدتر، در وضعیت چندان مطلوبی قرار نداره. از نظر سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و حتی فرهنگی با بحران‌های جدی مواجهیم. کاملاً قابل‌فهمه که آدم‌ها حال بدی داشته باشن. دنیا با مشکلات بزرگی دست‌وپنجه نرم می‌کنه و در بسیاری از جوامع، احساس پیشرفت، امید به آینده و اطمینان به بهترشدن اوضاع تضعیف شده. ممکنه گروه‌هایی محدود از انسان‌ها تجربه‌ی متفاوتی داشته باشن، اما بعیده بشه این تجربه رو به وضعیت عمومی تعمیم داد. حالا اگر بپذیریم که بخش قابل‌توجهی از رنج ما واکنشی قابل‌فهم به واقعیت زندگی‌مونه، سؤال مهمی پیش میاد: اگر قرار نیست لزوماً حالمون خوب بشه، پس اصلاً چرا باید روان‌درمانی کنیم؟ پاسخ من اینه: برای اینکه بشه حالمون بد باشه. کافیه به یکی از دستورهای مسلط زمانه‌ی خودمون توجه کنیم؛ چیزی که می‌شه ازش به‌عنوان یکی از جلوه‌های عملکرد سوپرایگوی اجتماعی یاد کرد. در فرهنگ سرمایه‌داری متأخر، به‌خصوص در دوران پس از جنگ جهانی دوم و با شدت بیشتری پس از جنگ سرد، یکی از فرمان‌های مسلط فرهنگی این بوده: «از زندگیت لذت ببر!» (Enjoy Your Life). لذت‌بردن از زندگی به یک تکلیف تبدیل شده. باید خوشحال باشی، باید از لحظاتت استفاده کنی، باید تجربه‌های لذت‌بخش داشته باشی و حتی وقتی حالت بده، باید راهی برای تبدیل‌کردن اون به یک تجربه‌ی مثبت پیدا کنی. نباید حتی یه لحظه رو هم از دست بدی و… . مشکل اینجاست که الآن واقعاً نمی‌شه از زندگی لذت برد. شرایط زندگی دردناکه، جهان بیرون آزاردهنده‌ست و انسان دلایل کاملاً موجهی برای غمگین‌بودن، عصبانی‌بودن یا ناامیدبودن داره. اما فرمان اجتماعی همچنان پابرجاست: باید لذت ببری (کافیه به عملکرد اجتماعی برخی انسان‌ها نگاه کرد که چطور از هر فرصتی برای لذت بردن و دور هم جمع شدن و… استفاده می‌کنن). در نتیجه، علاوه بر رنجی که تجربه می‌کنیم، با رنج دیگه‌ای هم مواجه می‌شیم؛ اینکه چرا نمی‌تونیم خوشحال باشیم، چرا نمی‌تونیم از زندگی لذت ببریم و چرا برخلاف چیزی که ازمون انتظار می‌ره، حالمون خوب نیست. به نظرم یکی از وظایف مهم روان‌درمانی می‌تونه کمک به مقاومت در برابر همین فرمان باشه. اینکه بتونیم از الزام دائمی به خوشحال‌بودن فاصله بگیریم و حق تجربه‌کردن رنج رو برای خودمون به رسمیت بشناسیم. اینکه بتونیم غمگین باشیم، بدون اینکه فوراً احساس کنیم باید غممون رو برطرف کنیم؛ بتونیم از چیزی لذت نبریم، بدون اینکه این تجربه رو نشونه‌ی شکست خودمون بدونیم؛ و بتونیم با واقعیتی زندگی کنیم که همیشه قرار نیست رضایت‌بخش باشه. مسئله‌ی اصلی روان‌‌درمانی، راجع به «آزادی»ه.

212

9,366