مغالطهٔ «بقا» و تقلیلِ غرور ملی؛ وقتی شکست را به‌عنوان «دستاورد» فاکتور می‌کنند! در اندیشهٔ رئالیسم کلاسیک و نظریات هانس مورگنتا، «منفعت ملی» هسته‌ای سخت و آسیب‌ناپذیر دارد که تمامیت ارضی و حاکمیت ملی بخش‌های جدا‌نشدنی آن هستند. تقلیل مفهوم «بقا» به تداوم فیزیکی حکومت یا بقای یک رژیم سیاسی به قیمت تجزیه و باج‌دهی سرزمینی، نه برآمده از مکتب رئالیسم، بلکه نوعی سفسطه و شانه خالی‌کردن از مسئولیت تاریخی است. تلاش برای تطهیر و توجیه «سودمندی» معاهدهٔ ننگین ترکمانچای با این ادعا که «بقای ایران را تضمین کرد»، دست‌کم با دو ایراد اساسی روش‌شناختی و تاریخی مواجه است. نخست آنکه با مغالطهٔ ابطال‌ناپذیری روبه‌روییم؛ اگر معیار اصلی در دیپلماسی صرفاً این باشد که «چون هنوز نامی از کشور باقی مانده، پس منفعت ملی تأمین شده»، با همین منطق می‌توان هرگونه عقب‌نشینی، تسلیم و واگذاری قلمرو ملی در طول تاریخ را هم پیروزی تلقی کرد. این استدلال کاملاً ابطال‌ناپذیر است، چرا که در هر شرایطی می‌توان گفت: «می‌توانست بدتر شود، اما ما موجودیت خود را حفظ کردیم!» متصل کردن این گفتار به رئالیسم جفا به این مکتب فکری است، زیرا بقای ملی بدون حفظ تمامیت ارضی و استقلال بی‌معناست. دوم آنکه مقایسهٔ رفتار و نیتِ سیاست‌مداران وقت با خط‌مشی‌های توجیه‌گرانهٔ امروزی، عمق این شکاف فکری را نشان می‌دهد. بر اساس اسناد تاریخی معتبر، از جمله اسناد وزارت خارجه بریتانیا و پژوهش‌های فریدون آدمیت، قائم‌مقام فراهانی که خود مجبور به مواجهه با عواقب تلخ معاهدهٔ ترکمانچای بود، هرگز این قرارداد را دستاورد یا ضامن بقا ننامید. او در مذاکرات خود با دیپلمات‌های انگلیسی تصریح می‌کرد که مفاد تحمیلی این معاهده، از جمله تأسیس قنسولخانهٔ روس، زیان‌بخش و موجب انهدام ایران به عنوان یک ملت است. قائم‌مقام با شجاعت اعلام کرد که حتی پس از امضای قرارداد، با تمام توان و «به مردی و نامردی» در برابر اجرای بخش‌های ضدّ ملی آن خواهد ایستاد تا مانع تسلط تدریجی بیگانگان شود. حال در برابر این فهم ملی از تلخیِ شکست، تطهیر معاهدات ننگین و یکی‌بدانستن «اجتناب‌ناپذیری یک شکست تاریخی» با «تأمین منفعت ملی»، نشان‌دهندهٔ نوعی گفتار غیرحقوقی و فرار از پذیرش واقعیت است. وقتی شکست به‌جای درسِ عبرت، به الگو و دستاورد تبدیل شود، عقب‌نشینی از حقوق حاکمیتی در حوزه‌هایی چون دریای کاسپین یا سایر منافع راهبردی کشور نیز با همان ادبیات توجیه می‌شود. ترکمانچای در حافظهٔ تاریخی ایرانیان نماد تلخی، نابودی تمامیت ارضی و نفوذ استعماری است؛ دستاورد ساختن از یک تراژدی ملی و برچسب «تأمین منفعت ملی» زدن به آن، نه نشان‌دهندهٔ درایت سیاسی، بلکه بازتاب نوعی بی‌تفاوتی نسبت به ارزش مرزها و استقلال تاریخی یک ملت است.

این جماعت مغالطه و شعار سیاسی را جایگزین واقعیت‌های اقتصادی و منافع ملی کردند. کل GDP افغانستان حدود ۱۴ تا ۱۷ میلیارد دلار و بودجه سالانه‌اش زیر ۳ میلیارد دلار است؛ کشوری که در هزینه‌های جاری خود درمانده است، اصلاً قدرتی برای سرمایه‌گذاری زیرساختی در چابهار ندارد. مقایسه توان اقتصادی و فناوری تجاری کشورها با طالبان، شوخی با علم اقتصاد است. خارج کردن یک کشور محصور در خشکی از بن‌بست ترانزیتی، بزرگ‌ترین امتیاز ژئوپلیتیکی است و دادن چنین دسترسی کلیدی به ساختاری که هنوز از سوی ایران به رسمیت شناخته نشده، آن هم بدون گرفتن امتیازات حیاتی متقابل مثل حل قطعی حقابه هیرمند و امنیت مرزها، بازی با منافع ملی است. توسعه ترانزیت حساب‌وکتاب اقتصادی می‌خواهد، نه هبه کردن امکانات کشور به نام همسایگی!

«لشکر دوزاری‌ها» رانت‌خوارهایی هستند که پشت ژست‌های روشن‌فکری سنگر گرفته‌اند. فریاد حقیقت با رکیک‌ترین واژه‌ها، شرف دارد به تحریفِ کهنه‌کارانه‌ای که با رانتِ تا بن دندان مسلح تزئین شده است.