Semsuri_02

Zahuranlı (Zaxûran, Zaxûrî) aşireti (2. bölüm): Son paylaşımımda Zahuranlı aşireti hakkında kısaca bilgi vermiştim ve bir kısmının İran'ın Doğu ve Batı Azerbaycan eyaletlerinde yerleşik olduğundan bahsetmiştim. Bu kez İran'daki Zahuranlı aşiretinin Kurmancî (Kürtçe) lehçesinden bazı kelimeler paylaşmak istiyorum: ban(g) kirin - çağırmak den(g) meke - konuşma gep kirin - konuşmak hatin, çûyin - gelmek, gitmek hatina cem hev - toplanmak bi dû çûyin - bir şeyin izinden gitmek / takip etmek spartin - emanet etmek kum - şapka betal - boş xwe pak kirin - süslenmek lîstin - oynamak cawde - bak şanazî kirin - iftihar etmek kanî - çeşme babrûsk - fırtına Özellikle "gep kirin" kelimesi çok dikkat çekici, bu kelimeyi İran'ın Horasan bölgesindeki aşiretler dışında hiçbir yerde duymadım. Bu bize İran'ın kuzeybatısında yaşayan Zahuranlı aşireti ile Horasan'daki aşiretler arasında bir bağ olduğunu gösteriyor.

Zahuranlı (Zaxûran, Zaxûrî) aşireti: Zahuranlılar günümüzde Türkiye'nin doğusunda özellikle Mardin, Diyarbakır, Urfa ve Erzurum (Şenkaya ilçesi) bölgelerinde yaşamaktadır. Orta Anadolu'da ise Tokat'ın Zile ilçesinde Zahuranlılar bulunmaktadır. İran'ın Batı ve Doğu Azerbaycan eyaletlerinde de çok sayıda Zahuranlı köyleri vardır. Güneydoğu ve Orta Anadolu'daki Zahuranlıların anadili genellikle Kürtçe'nin Kurmancî dilidir. Erzurum'un Şenkaya ilçesinde yaşayanlar ise Türkçe konuşur. İran'da ise eski kuşaklar Kurmancî, yeni kuşaklar ise daha çok Farsça ve Azerbaycan Türkçesi konuşurlar. Mezhep açıdan heterojen bir yapıya sahiptirler (Sünni, Alevi (Üryan Hızır ocağı), Şii (İran'da)). Etnik açıdan ise Kürt kökenli bir topluluktur ve Osmanlı kaynaklarında da "Ekrâd" taifesine mensup oldukları yazmakta. Osmanlı kaynaklarında Zahuranlı aşireti 16. yüzyılda Çemişgezek Sancağı'nda, özellikle Pertek ve Vazgird nahiyelerinde geçmektedir. Yine Rakka Eyaletinde de aşiretin ismi geçmekte. 16. yüzyıldaki yerleşim alanlarını haritada turuncu renkle işaretledim. Zahuranlıların Çemişgezek ve güneydeki bölgeler arasında göçebe veya konar-göçer olarak hareket ettikleri mümkün olabilir (yaylak ve kışlak arasında). Mardin'e yerleşmeleri Rakka'ya yapılan iskânlar ile de alakalı olabilir. Tokat'taki Zahuranlılar ise kökenlerini Malatya bölgesine bağlamakta ve konuştukları Kurmancî daha çok Malatya-Elazığ hattındaki ağızlara yakındır. İran'daki Zahuranlıların konuştuğu Kurmancî ise daha çok Horasan'da konuşulan Kurmancîye yakın. Örneğin "konuşmak" için "gep kirin" diyorlar. Ataları tarih içerisinde Safevi devletine katılan gruplar ve aşiretler ile bölgeye gelmişlerdir.

Sürgücü (Surgucî, Surgucîyan) aşireti: Sürgücü aşiretiyle devam edelim. Sürgücü, günümüzde genellikle Mardin şehrinin kuzeyinde bulunan köylerde yaşayan, Kurmancî konuşan Kürt kökenli bir aşirettir. Aşiret mensupları Sünnidir ve Şafii mezhebine bağlıdır. Osmanlı kaynakları 16. yüzyılın başlarında Sürgücülerin iki ayrı parçadan oluştuğunu göstermektedir. Bir kısmı dönemin Çemişgezek sancağına bağlı Ulukale, Sağman ve Pertek nahiyelerinde, diğer kısım ise Mardin kazasında kaydedilmiştir. "Ekrad" taifesine mensup oldukları yazmakta. Haritada 16. yüzyıldaki yerleşim alanlarını turuncu renkle işaretledim. Sürgücülerin (ya da en azından bir kısmının) önceki paylaşımında bahsettiğim Milan ve Bozulus gibi topluluklarına benzer şekilde, eski göçebe veya konar-göçer yaşam biçimleri nedeniyle yaylak ve kışlak arasında hareket ettiklerini ve muhtemelen Çemişgezek sancağında bulunan bölgeleri yaylak (Sağman, Ulukale ve Pertek nahiyeleri), Mardin ve çevresini ise kışlak olarak kullandıklarını tahmin ediyorum. Sürgücüler Üryan Hızır ocağına ait şecerede mürid aşiretlerden biri olarak yer alıyorlar. Üryan Hızır Pertek ilçesine bağlı Zeve köyünde (bugünkü ismi Dorutay) zaviye kuran bir Abdalan-ı Rum'dur. Ziyareti Pertek ilçesindedir.

Milan (Millî, Milanlû) aşireti: Milan aşireti etnik açıdan Kürt kökenli olup, Kurmancî konuşan bir topluluktur ve tarih içerisinde üç ana gruba ayrılmışlardır. Türkiye, İran, Suriye ve Azerbaycan'da yaşamaktadırlar. Birinci grup tarihi Dersim Sancağı içerisinde yer alan bugünkü Pertek, Tunceli ve civarında, ikinci grup Diyarbakır, Mardin ve Şanlıurfa arasında, üçüncü grup ise Türkiye-İran sınır hattında yaşamaktadır. Bunun yanı sıra Kars, Erzurum, Amasya, Çorum ve İran-Horasan'da da Milanlılar bulunmaktadır. Milanlılar hem aşiret hem de tarih içerisinde farklı aşiret ve kabileleri bünyesine katmış bir aşiret konfederasyonu olarak değerlendirilmelidir. Güneyde yaşayan Millîler aşiretin temelini oluşturan yedi asli kabileden oluşur. Bunlar: Kumnexşan, Kuran, Çebikan, Sinikan, Hecikan, Cimikan ve Xidrekan. Haritada güneyde yalnızca bu yedi temel aşireti gösterdim, çünkü bölgedeki diğer aşiretler çeşitli nedenlerden dolayı sonradan Millî konfederasyonuna bağlanmışlardır. Haritadaki kesik çizgi Millî konfederasyonun yayılım alanını göstermektedir. Milanlıların bugün farklı coğrafyalara ve bölgelere dağılmış olmaları büyük ihtimalle göçebe veya konar-göçer yaşam tarzlarıyla, yani kışlak-yaylak arasındaki mevsimsel hareketlilikle iligilidir. Osmanlı kaynakları 16. yüzyılın başlarında Milanlıların ikiye ayrıldığını gösterir: bir grup Çemişgezek Sancağında, diğer grup ise Diyarbakır, Urfa ve Mardin arasında. Aynı zamanda Çemişgezek Sancağında Millîlerin yaşadıkları köylerin bulunduğu ve kışlaklarının da aynı bölgede yer aldığı görülmektedir (Gündüz nahiyesindeki Milliekradıkışlağı). Bu nedenle 16. yüzyıldan itibaren kuzeydeki ve güneydeki Millîlerin iki ayrı kol haline geldiğini düşünüyorum. Muhtemelen Milanlılar tıpkı önceki paylaşımında kısaca bahsettiğim Bozulus Türkmenleri gibi kuzeydeki bölgeleri yaylak, güneydeki bölgeleri ise kışlak olarak kullanıyorlardı ve sonra iki ayrı kol haline gelmişlerdir. Bölgedeki başka aşiret ve toplulukların da benzer güzergahlar izlediği muhtemeldir (örn. Îzol, Kîkan, Kavili, Sürgücü, Zaxurî). 18. ve 19. yüzyıllarda yeni göç hareketleri yaşanmıştır. Osmanlı kaynakları Pertek ve Çemişgezek çevresindeki bazı Milanlıların 18. yüzyılda Amasya ve Çorum'a göç ettiğini göstermektedir. Öte yandan güneydeki Milanlıların Erzurum, Kars, Van ve sınır bölgelerine doğru yayıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca 18. yüzyılın başlarında Milanlıların bir kısmının Rakka'ya iskân edildiği ve bazı grupların Rakka'dan Erzurum ve Van'a firar ettikleri yazmakta. Bugün İran'ın özellikle Kuzey Horasan eyaletinde de önemli sayıda Milanlılar yaşamaktadır (Milanlû). Bunlar Osmanlı-Safevi çatışmaları döneminde Safevi yanlısı olup Safevi devletine (İran) göç edenlerden. Safeviler ise onları diğer birçok aşiret ve toplulukla birlikte sınır güvenliğini sağlamak için Horasan'a yerleştirdi. İnanç bakımından Milanlılar heterojen bir yapıya sahiptir. Kuzeydeki ve Amasya / Çorum'daki Milliler Alevidir. Güneydeki ve sınır bölgesindeki Milanlılar Sünnidir (Hanefi ve Şafii). Horasan ve Azerbaycan'daki Milanlılar ise Şiidir. Tarihi Alevi belgelerinde (şecere) Millîlerin adı geçmektedir. Derviş Gevr (Derviş Beyaz) ocağı ve Ali Abbas (Celal Abbas) ocağına ait şecerelerde Millîlerin "talip" oldukları yazmakta. Kuzeydeki Millîler Ali Abbas (Celal Abbas) ocağına, Amasya / Çorum'dakiler ise İmam Rıza ocağına bağlıdır. Yaptığım araştırmada Pertek'teki Millîler hakkında bir röportaja rastladım. Röportajda Millîlerin İbrahim Paşa Milli döneminde bölgeye geldiği iddia ediliyor. Bu iddia yanlıştır. 16. yüzyılın başlarına ait Osmanlı kaynakları bölgede Milli aşiretinin varlığını göstermektedir, yani İbrahim Paşa Milli'nin doğumundan 300 yıl önce.

Tabanlı aşireti (Tabanlı Türkmenleri): Tabanlı aşireti günümüzde özellikle Ankara ilinin Bala ilçesinde yoğun olarak yaşayan bir topluluktur. Bala ilçe merkezinde ve 21 köyde yerleşiktirler, tamamı Türkçe konuşan Sünnilerdir (Hanefi). Tarihsel olarak kökenleri Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaşayan Bozulus Türkmenlerine dayanır. Bozulus toplulukları 17. yüzyılda batıya doğru göç ederken Tabanlılar da bu hareketin bir parçası olarak yeni yurtlara yönelmişlerdir. 16. yüzyılın ilk yarısına ait Osmanlı kayıtlarında Tabanlıların ismi Diyarbekir Türkmenleri (Bozulus) arasında ve Mardin kazasında geçmektedir. Göçebe ve konar-göçer Bozulus Türkmenleri kışlak olarak Diyarbakır–Mardin çevresini, yaylak olarak ise Erzurum, Erzincan ve Kars yörelerini kullanıyorlardı. 17. yüzyıldaki batıya göç hareketiyle birlikte Tabanlılar Ankara Sancağı'na yerleşmeye başlamıştır. Bozulus çoğunluğu Türkmen olan çok sayıda aşiretten oluşan geniş bir konfederasyondu. Tabanlılar da bu yapının bir parçasıydı. 18. yüzyılda Tabanlıların Ankara Sancağı'ndan farklı bölgelere göç ettikleri tarihi kaynaklarda yer alır. Bazı ailelerin Aydın, Söke ve Koçarlı'ya göç ettiği, ancak daha sonra geri döndükleri bilinmektedir. Bunun yanında bazı haneler İçel Sancağı'na (bugünkü Mersin ve civarı) ve bir kısmı da Bucak Afşarlarının yanına göç etmiştir. Ayrıca Tabanlı aşiretinden bazı hane ve kişilerin 18. yüzyılın başlarında Rakka'ya sürgün edildiği, ancak buradan Erzurum, Kars ve Çıldır taraflarına firar ettikleri da belgelenmiştir. Bala'daki sözlü geleneklerde, bazı ailelerin Erzurum'un Pasinler bölgesinden Bala'ya geldiği anlatılır. Bu Rakka'dan Erzurum'a firar edip oradan Bala'ya dönen ailelere işaret ediyor olabilir.

Şadıllı (Şadîyan, Şadlı, Şadlû) aşireti: Şadıllı aşireti etnik açıdan Kürt kökenli olup günümüzde Türkiye, İran ve Azerbaycan'a yayılmış geniş bir nüfusa sahiptir. Türkiye'de özellikle Doğu Anadolu ve Binboğa bölgesinde yaklaşık üç yüz köyde yaşamaktadırlar. İran'da ise başta Horasan olmak üzere Demavend, Tahran, Veramin ve çevresinde yaklaşık iki yüz köyde yerleşiktirler. Azerbaycan'da ise otuz altı köyde Şadıllılar (Şadlı) bulunmaktadır. Dil bakımından yaşadıkları coğrafyaya göre biraz çeşitlilik göstermektedirler. Türkiye'de yaşayan Şadıllılar Kurmancî (Kürtçe) konuşurlar. İran'daki Şadıllılar ise çok dilli bir yapıya sahiptir ve Kurmancî, Horasan Türkçesi ve Farsça konuşurlar. Azerbaycan'daki Şadıllılar uzun süredir Türkofon (Türkçe konuşan) ve Kürt kökenli bir toplulukturlar. İnanç yapıları da farklılık göstermekte. Türkiye'de yaşayan Şadıllıların yarısından biraz fazlası Alevi inancına mensuptur. Yaklaşık dörtte biri Sünni-Hanefi, beşte biri ise Sünni-Şafii. İran ve Azerbaycan'daki Şadıllılar ise tamamen Şii-Caferi inancına bağlıdır. Şadıllılar tarihi Alevi ocak şecerelerinde adı geçen topluluklardan biridir. Örn. 11. yüzyılda yaşamış olan Şeyh Delil Berhecan'ın (Şêx Delîl Berxecan) şeceresinde yer alırlar. Şecerede Şeyh Delil Berhecan'ın Kürt topluluklarına vekil tayin edildiği belirtilir ve mürid olan topluluklardan biri Şadıllılardır. Aynı şekilde Üryan Hıdır'ın menakıbnamesi / şeceresinde de Şadıllılar diğer aşiretler ile birlikte anılırlar. Bugün Alevi Şadıllıların birçoğu belki tamamı Cemal Abdal ocağının talipleridirler. Cemal Abdal ile Şeyh Delil Berhecan arasında tarihsel ve manevi bir bağ bulunmaktadır. Osmanlı belgelerinde de Şadıllıların adı belgelenmiştir. 1530 tarihi TD 998 numaralı "Muhâsebe-i Vilâyet-i Diyâr-i Bekr ve 'Arab ve Zü'l-Kâdiriyye Defteri"nde Şadıllı aşireti "Şadilü" adıyla Kiğı livası içinde, Göcek nahiyesinde kayıtlıdır. Bugün Kiğı Bingöl’ün bir ilçesidir. Göcek nahiyesi ise günümüzde Yayladere ilçesi ile Nazımiye ilçesini kapsayan bir coğrafyaya denk gelmektedir. Bölgede hâlâ çok sayıda Şadıllı yaşamaktadır. Osmanlı–Safevi mücadeleleri döneminde Şadıllılar Safevi yanlısı bir tutum benimsemiş ve aşiretin önemli bir kısmı İran'a göç etmiştir. Ataları özellikle Horasan bölgesine yerleşmiş ve sınır bölgelerini korumakla görevlendirilmiştir. Bunun yanı sıra Tahran, Veramin, Demavend, Rudbar ve çevresinde de Şadıllılar yaşamaktadır. Şadıllılar gibi birçok Kürt kökenli aşiret de siyasi veya inanç temelli sebeplerle Safevilerin yanında yer almıştır (Türkmen, Fars, Lur, Gürcü vs. kökenli topluluklar ile birlikte). Bu 1599–1605 yılları arasında yazılan "Tarih-i Kızılbaşan" adlı eserde de açıkça görülmektedir. Eserde Türkmen ve Lur topluluklarının yanı sıra Kürt taifeleri de zikredilmektedir. İran'ın Kuzey Horasan eyaletindeki Bucnurd şehri Horasan'daki Şadlû Kürtlerinin merkezi sayılır. Uzun bir dönem boyunca bölgede siyasi ve toplumsal liderliği üstlenmişler ve Kaçar Devleti içinde kendi hanlıklarını oluşturmuşlardır. Bu dönemin en önemli simgelerinden biri Bucnurd'daki Aynalı Köşk (Mofakham'ın Aynalı Evi) dür. Bu yapı 1870'li yıllarda Yâr Mohammad Han Şadlû'nun emriyle inşa edilmiştir. Azerbaycan'daki Şadıllılar "Şadlı" adıyla tanınmaktadır. Bunun yanında çeşitli alt kollardan oluşan Hacısamlı adlı bir topluluk daha vardır. Sözlü geleneğe göre Hacısamlıların atası Horasan'daki Şadlı / Şadlû topluluğundan olan Hacı Sam Şadlı'dır. Hacı Sam Şadlı 18. yüzyılın ikinci yarısında Horasan'dan göç edip bugünkü Azerbaycan'ın Karabağ bölgesine yerleşmiştir. "Rus Takvimi" (Kavkazskiy kalendar / Кавказский календарь) gibi tarihi Rus kaynaklarında Kürdhacı, Piçənis, Pircahan gibi Hacısamlı köylerinin sakinleri ana dili Türkçe ve etnik açıdan Kürt kökenli olarak kaydedilmiştir.

Rişvan (Reşwan) - Sêvikan Aşireti'nin Baba soyu (Y-DNA) sonuçları: Göç Tarihi, Ortak Ata ve İnançsal Çeşitlilik Geçen paylaşımımda Sêvikan aşiretinin (Reşwan) ve aynı baba soyunu (Y-DNA) paylaşan diğer bazı aşiretlerin (Reşwan (Sevikan, Bilikan, Ziravkan), Celali, Kureyşan (ocak), Üryan Hıdır (ocak)) Y-DNA / genetik sonuçlarını aktarmaya ve bu sonuçların tarihimiz açısından önemine değinmeye çalıştım. Bu sonuçlar üzerinden düşünülmesi gereken bazı sorular ortaya koymaktadır. Elimdeki kaynaklar ve imkânlar doğrultusunda bu sorulara cevap aramaya çalışacağım. 1) Yerleşim Alanı / Göç Tarihi: - Sonuçlar aşiretlerin göç tarihleri açısından nasıl yorumlanmalıdır? - Aşiretlerin göç hareketlerinde örtüşmeler var mıdır? - Sonuçlar Osmanlı kaynaklarında bahsedilen göçleri ne ölçüde yansıtmaktadır? - Sonuçlara dayanarak tüm aşiretler için "ilk yaşam bölgesi" belirlenebilir mi? 2) (Erken) Orta Çağ'daki Ortak Ata: - Bu ortak ata muhtemelen nerede yaşamıştır, hangi bölgede? - Hangi kültür grubuna mensuptu? Hangi dili konuşuyordu? - Ondan sonra gelen soy kolları dilsel ve kültürel açıdan nasıl bir gelişim göstermiştir? 3) İnançsal Çeşitlilik ve Tarihsel Gelişimi: - Aynı baba soyuna sahip genetik olarak akraba olan topluluklar nasıl oldu da farklı inançlar benimsedi? (Alevi, Sünni, Şii-Caferi)? - İnançsal farklılıklara rağmen akrabalığı ve ortak baba soyunu vurgulayan ortak ritüeller, gelenekler veya pratikler var mıdır?

Rişvan Aşireti - Sêvikan Aşireti'nin Baba soyu (Y-DNA) sonuçları ve tarihimiz için önemi: Sêvikan aşireti içerisinde E-BY206101 paternal haplogrubu baskındır. Bu haplogrubun ortak atası (erken) Orta Çağ'da (muhtemelen Doğu Anadolu'da) yaşamış ve bu atadan üç ana alt grup türemiştir: 1) E-FT347439 - Dersimi Alt Grubu (Tunceli, Erzincan ve çevresi): - Bu alt grup Kureyşan (Alevi ocağı) ile Üryan Hıdır (Alevi ocağı) topluluklarında görülmektedir. Her ikisi de Doğu Anadolu'daki Alevi topluluklarındandır (ocakzade). - Üryan Hıdır ocağının merkezi Pertek ilçesindedir. Burada Üryan Hıdır'ın türbesi bulunmaktadır ve ocağın ocakzade aileleri burada üç kola ayrılıp dağılmışlardır: Birinci grup: Tercan (Erzincan) ile Aşkale (Erzurum) arasında yerleşmiştir. İkinci grup: Adıyaman'a göç etmiştir. Üçüncü grup: Kahramanmaraş'a yerleşmiştir. - Kureyşan ocakzade aileleri ise Fırat boyunca Erzincan, Tunceli, Adıyaman ve Gaziantep (Yavuzeli ilçesinde) gibi illere dağılmışlardır. 2) E-FTA62634 - Serhat Bölgesi Alt Grubu (Ağrı, Van, Kars, Iğdır): - "Serhat" terimi Osmanlı döneminde doğudaki sınır bölgeleri için kullanılmıştır. - Bu alt grup Celali topluluğu içinde görülmektedir. Celaliler genellikle Türkiye-İran sınırında yaşamaktadırlar. - Osmanlı ve Safeviler bazı aşiretleri ve toplulukları sınır güvenliğini sağlamak için Serhat illerine yerleştirmiştir. Bazı Güneydoğu Anadolu bölgesinde (özellikle Diyarbakır, Mardin ve Urfa) yaşayan aşiretler ise bölgeyi yaylak olarak kullanıyordu. Bazı aşiretler ise Rakka'dan bölgeye firar etmiştir. - Bazı kaynaklar Celalilerin tarih içerisinde İran'dan göç ettiğini belirtmektedir (Osmanlı'dan İran'a, İran'dan Osmanlı'ya). - Bugün İran'ın Horasan bölgesinde ve Türkmenistan'ın başkenti Aşgabat ve çevresinde de birçok Celali yaşamaktadır. - Horasan'daki (İran Horasanı ve Aşgabat) Celaliler Kurmanci (Kürtçe) konuşmakta ve Caferi (Şii) inancına sahiptir. Safeviler tarih içerisinde kendilerine bağlı birçok aşiret ve topluluğu sınır güvenliğini sağlamak için Horasan'a yerleştirmiştir. 3) E-Y256765 - Berfırat Alt Grubu (Fırat'ın Batısı): - Bu alt grup Rişvan (Reşwan) topluluğu içindeki Sevikan, Bilikan ve Ziravkan aşiretlerinde görülmektedir. - Sevikan ve Bilikan aşiretleri bugün çoğunlukla Orta Anadolu'da yaşamaktadır. Ziravkan aşireti ise Adıyaman'ın Kâhta ilçesinde. Sevikanlıların bir kısmı ise İran'ın Kuzey Horasan Eyaletinde yaşamaktadır (Kurmanci konuşuyorlar ve mezhep açısından İran'da Şii-Caferiler). - Sevikan aşireti kökenini genellikle Adıyaman, Malatya ve Kahramanmaraş arasında kalan bölgeye dayandırır. - Sevikan ve Bilikan aşiretleri tarihsel olarak göçebe (konar-göçer) yaşam sürmüş ve yayla ile kışlak arasında yaşam sürmüştür. 19. yüzyılın ortalarında Orta Anadolu'da iskân edildiler. - Sevikan aşiretinin sözlü geleneğinde Kâhta'nın Barazi (Bağözü) köyünün ismi korunmuştur (Kaynak: Celepli Necip Şahin'in hatıratı). Bu köy Ziravkan aşiretinin yakınlarında bulunur ve aynı zamanda Üryan Hıdır ocağıyla da bağlantılıdır. Üryan Hıdır ocakzadeleri ilk Barazi köyüne yerleşmiş ve sonra Çelikhan'ın Bulam (Pınarbaşı) kasabasına göç etmişler. Barazi halkı ocağın yazılı kaynaklarına göre de (Üryan Hızır Menakıbnamesi) tarih içerisinde Üryan Hıdır'ın müridleri olup günümüzde ise Sünni (Hanefi) mezhebindendirler. Barazi köyü örneğinde görüyoruz ki adı geçen aşiretler arasında genetik bağları yanı sıra tarihi ilişkiler ve kesişmeler de bulunmaktadır. - Rişvan topluluğun bazı diğer aşiretlerinde de E-M84 haplogrubu görülmektedir (muhtemelen E-BY206101 bir alt grubu). Aşiretlerin isimleri: Halikanlı (Xelikan), Mifkan, Xisor (Hıdırsor, Adıyaman'da yaşayan Alevi aşireti ve Üryan Hıdır ocağının talipleri).

"Kadınhanı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği" adlı akademik çalışmada Konya'daki Sefkanlı aşiretiyle ilgili oldukça dikkat çekici bilgilere rastladım. Çalışmanın 157. sayfasında 23 Haziran 1843 tarihli Nüfus Defterine göre Sefkanlı aşiretinden toplam 18 hanenin Kadınhanı kazasında iskâna tabi tutulduğu belirtiliyor. Bu ailelerin çoğunluğu Kadınhanı merkez mahallelerine dağıtılarak iskân edilmiş. (Kaynak: kadinhani.bel.tr/proje/17/ka…) Birçoğumuz Orta Anadolu'daki Rişvanlıların (Reşwan, Reşîyan) büyük bir kısmı 19. yüzyılın ortalarında mevcut yerleşim yerlerine dağıtılarak iskân edildiğini bilmiyor. Bu ailelerin bis kısmı iskân yerlerini terk edip aşiretlerine geri dönmüştür. Eğer aranızda Konya, Ankara, Kırşehir gibi illerden olup, ailelerinin tarihi geçmişi benzer bir hikayeye sahip olanlar varsa lütfen DM üzerinden benimle iletişime geçin.

Horasanlı Sêvikan aşiretinden kadın dengbêj: Xangul Misirzadê Xangul Misirzadê tahminen 1941 yılında Kuzey Horasan Eyaletine bağlı Şirvan şehristanının Sivkanlı ilçesine bağlı Oxaz köyünde doğdu. Doğum tarihi tam olarak bilinmiyor, kendisi Ruslar İran'a geldiğinde doğduğunu anlatırmış. Horasanlı dengbêj en çok ise Kürtçe (Kurmancî) ninnileriyle tanınıyor. Kendisi 2020 yılında vefat etmiş. youtube.com/watch?v=9ifKposB…

Sêvikan aşireti (Reşwan): Anadolu'dan Horasan'a göç Sêvikanlılar bir ayağı Anadolu’da, diğer ayağı Horasan’da olan aşiretlerden bir tanesi. Anadolu’da Reşwan Konfederasyonuna bağlı olan Sêvikan aşireti tarih içerisinde eski yurtları olan Adıyaman, Kilis, Malatya, Gaziantep ve civarından Anadolu ve Horasan’a dağılıp yeni yurtlar edinmiştir. Önceleri kışlak ve yaylak arasında göçebe / konar-göçer olarak yaşayan aşiret Anadolu’da 19. yüzyılda yavaş yavaş yerleşik düzene geçmiştir. Osmanlı Devleti (Yavuz Sultan Selim) ve Safeviler (Şah İsmail) arasında 1514 yılında gerçekleşen Çaldıran Savaşı ve 16. yüzyılın başlarına kadar dayanan Osmanlı-Safevi anlaşmazlıkları ve çatışmaları Sêvikan aşireti’nin tarihi açısından bir dönüm noktası olmuştur. Sêvikan aşireti bu zaman diliminde iki parçaya bölünüp bir kısmı Anadolu’da kalıyor, bir kısmı ise diğer Kızılbaş / Safevi (Şah İsmail) taraftarı olan aşiretler ile birlikte İran’a doğru göç ediyor. Safevi Devletine göç eden bu aşiretler önce Rey ve Veramin bölgesinde toplanır, sonra ise sınır bölgesini Özbeklere karşı korumak için Horasan’a göç ediyorlar. Anadili Kurmancî olan Horasanlı Sêvikan aşireti genellikle Kuzey Horasan Eyaletine bağlı Şirvan şehristanı’nın Sivkanlu ilçesinde yaşamakta. Mezhep açısından ise aşiret Horasan’da Şii-Caferi, Anadolu’da ise Sünni-Hanefi. Anadolu’da kalan (ve önceleri Sünni olmayan) aşiret zaman içerisinde Hanefi mezhebine geçiyor, Horasan’daki Sêvikan aşireti ise Caferi mezhebine. Horasan’da eski inançlarından kalma bazı ritüel ve pratiklere rastlamak mümkün, mesela bazı Sevikî köylerinde «İmamzadeh» dedikleri ve 12 İmamların soyundan geldiklerinin inandıkları evliyaların ziyaretleri vardır. Yaptığım hesaplamalara göre Sêvikan aşireti’nin 40-50% İran-Horasan’da bulunuyor ve mezhep açısından Şii-Caferi, 50-60% ise Anadolu’da ve Sünni-Hanefi. Aşiretin tümü anadil açısından Kurmanc.

Reşwan Aşireti, Orta Anadolu’daki iskân ve Mehmed Vecîhî Paşa: "Bütün iskân oldu Avşarlar Kürtler Yürekten mi çıkar ol acı dertler Mezada döküldü boyn’uzun atlar At vermemiz iskânlıktan zor oldu" (Dadaloğlu) Osmanlı Devleti 19. yüzyılda Tanzimat dönemi çerçevesinde aşiretlerin iskânı için büyük bir çaba sarf etmiştir. Bu dönemde özellikle Rişvan Aşireti’nin yarıda kalan iskân sürecinin tamamlanması hedeflenmiştir. Tanzimat dönemindeki iskân uygulamalarının en önemli farkı yaylak-kışlak meselesine odaklanmasıydı. 1842 yılında aşiretlerin kışlak ve yaylak için başka yerlere gitmeyecekleri ve bulundukları sancak ve bölgelerde bu ihtiyaçlarını karşılayacakları kararlaştırılmıştı (Konya ve Niğde’deki Berende ve Üçkapılı yaylaları gibi). İskânların gerçekleştirilme planlanan yerler ise Bursa, Sivas, Ankara, Konya ve Aydın eyaletleri olarak belirlenmiştir. İskânı kabul etmeyen veya direnen aşiretler için gerektiğinde askeri birlikler sevk edilerek zorla iskân işlemleri gerçekleştirilecekti. (1) 1843 tarihli belgeye göre Rişvan Aşiretine bağlı 53 hane Konya sancağında bulundan Larende’ye, 40 hane Karapınar’a, 20 hane Said-İli’ne, 55 hane Gafuriyat’a, 69 hane Belveren kazalarına ve 113 hane Beyşehir kaymakamlığına bağlı Akşehir-i Ilgın, İshaklı ve Irgıthanı kazalarına ve 1300 hane Esbkeşan dahilinde bulunan Bayburt, İnsuyu, Kureyşözü, Eski-İl ve Turgut kazalarına iskân ettirilerek nüfusları kayıt altına alınmıştır. (3) Yeni kurulan köylerde veya kısmen mevcut köylerde dağıtılarak iskân edilen aşiretler arasında Rişvan ve Afşar gibi nüfuslu aşiretlerin dağınık bir şekilde yerleştirilmesi amaçlanmıştır. 19. yüzyılda Orta Anadolu’daki aşiretlerin iskânı için Mehmed Vecîhî Paşa Ankara valiliğine atanmıştır. Paşa aşiretleri Ankara, Çankırı, Sivas, Bozok, Kırşehir gibi uygun köylere kısmen üçer beşer hane dağıtarak iskâna başlamıştır. Ayrıca aşiretlerden gelebilecek saldırılara karşı asker sevk ederek güvenlik önlemleri almıştır. (1) 1849 yılında Rişvan aşiretinin çeşitli bölgelerdeki hane sayısını belirleyen Mehmed Vecîhî Paşa, Ankara’nın Budaközü kazasında 150, Kırşehir’in Çiçekdağı kazasında 500, Aksaray Kağamhisar kazasında 150, Bozok’ta Sorgun’un Bankı bölgesinde 150 ve Konya Ovası’nda 1000 hane olduklarını tespit etmiştir. Mehmed Vecihî Paşa aşiret ahalisinin çevresini kuşatarak önlemler almış ve aşiret reislerinin erkek üyelerini tespit etmiştir. Ardından tüm aşiret reislerinin Yozgat’a çağırmış ve iskân süreci riske atılmaması için onları karakolda hapsetmiştir. Aşiret mensuplarının nüfus sayım işlemleri gerçekleştirilmiş ve iskân edilecekleri bildirilmiştir. Herhangi bir direniş durumunda aşiret reislerinin öldürüceği uyarısı yapılarak sürecin aksamaması hedeflenmiştir. Tüm aşiretlerin başına askeri kuvvetler verilmiş ve Ankara, Konya ve Bozok'ta uygun kazalarda iskân işemleri gerçekleştirimiştir. Mehmed Vecîhî Paşa’nın gayretleri sonucunda 1848-1849 yılları arasında Afşar, Rişvan ve diğer aşiretlerden toplam 6554 hane iskân edilmiştir. (1)(2) İskâna tabi tutulan aşiret halkının bulundukları bölgeden kaçmasını önlemek amacıyla çadırları zimmetle alınmış ve yerleşim düzeni oturduktan sonra 1852 yılında çadırlar satılarak maliklerinin vergilerinden düşülmüş ve hazineye verilmiştir. Ayrıca tarıma alıştırılmaya çalışılan aşiretlere çeşitli haklar tanınmıştır. Bu uygulamalar Osmanlı Devleti’nin sosyal ve ekonomik yapısını dönüştürme çabalarının bir parçası olarak değerlendirilmektedir. (1)(2) Osmanlı Devleti’nin Tanzimat dönemi sırasında uyguladığı aşiretlerin iskânı bazı direnişler ve zorluklarla karşılaşarak gerçekleşti. Rişvan Aşireti’nin birçok mensubu iskân sürecine karşı isteksizlik gösterdi. Bu isteksizlik özellikle askeri birliklerin devreye girmesiyle daha da belirgin hale gelmiştir. Aşiret reisleri iskân sürecini riske atmamak amacıyla hapsedildi ve aşiretlere yerleşmekten başka çare bırakılmadı. Aşiretlerin bir kısmı iskân bölgelerinden firar ederek sık sık yerlerini terk ediyordu ve eski yaşam tarzlarına (göçebe, konar-göçer) geri dönüyorlardı. Kaynak 1: Erdoğan Polat, Osmanlı Devleti’nde Sürgün Siyasetinin Eyâlet-i Rûm’daki Yansımaları (XIX. Yüzyıl), Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi, 2019 Kaynak 2: Muhammed Ali Aral, 19. Yüzyıl’da Bir Osmanlı Devlet Adamı: Mehmed Vecihi Paşa ve Ankara Valiliği, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, 2022 Kaynak 3: Diyadin Akdemir, Mesâil-i Mühimme İrâdelerinden 1259/1843 Tarihli Ekrâd ve Aşâire Dair İradeler (Transkripsiyon ve Değerlendirme), Mardin Artuklu Üniversitesi, 2019 (en alttaki yazı kendi yorumum) Bir sonraki postta Osmanlı Devleti açısından iskânı gerekli kılan nedenleri ele alacağız ve aşiretlerin yerleşik düzene geçmelerini kolaylaştırmak için iskân edilen aşiretlere verilen özel hakları inceleyeceğiz.

Orta Anadolu’daki Reşwan Kürtleri: Xelikan Aşireti Reşwan Konfederasyonu’nun bir diğer aşireti Xelikan aşiretidir (Celalîlere bağlı Xelikanlılar ile karıştırılmamalıdır). Xelikan aşireti Kurmancî konuşmakta olup günümüzde Orta Anadolu’da (Konya, Sivas, Tokat, Aksaray (Eskil)), Malatya’nın Yaygın (Halikan) köyünde, Gaziantep’in İslahiye ilçesinde ve İran’ın Horasan bölgesinde yaşamaktadırlar. Türkiye’deki Xelikan aşireti Sünni (Hanefi) iken, İran-Horasan'daki Xelikanlılar Şii (Caferi) inancına sahiptir. Tarihi belgelere baktığımızda 16. yüzyılda Xelikan aşiretini Adıyaman’da Kavî aşiretinin (Kurmanc, kısmen Alevi - kısmen Sünni (Hanefi)) bir kolu olarak görmekteyiz. Kavî aşiretinin 16. yüzyılda Adıyaman dışında Kilis bölgesindeki aşiretler arasında da yer aldığını dikkate alındığında, Xelikan aşiretinin de Adıyaman ve Kilis arasında konar-göçer olarak yaşadığı söylenebilir. Bölgedeki birçok aşiret kış aylarını Kilis’te, yaz aylarını ise Adıyaman (Hısn-ı Mansur), Maraş gibi bölgelerde geçirmekteydi. Daha sonraki dönemlerde ise Xelikan aşiretini Reşwanlılara bağlı bir aşiret olarak görüyoruz. Tarih içinde Reşwan konfederasyonuna zamanla çeşitli başka aşiretler de katılmış veya onlardan ayrılmıştır. Bir diğer örnek 16. yüzyılın başlarında Kâhta (Adıyaman) bölgesindeki Bezikîlere bağlı görünen Cudikan aşiretidir. Cudikan aşiretini de tıpkı Xelikan aşireti gibi sonraki dönemlerde Reşwan konfederasyonun bir aşireti olarak görüyoruz. Aşiret 18. yüzyılda Sivas, Uzunyayla, Malatya, Adıyaman (Hısn-ı Mansur), Gaziantep (Ayıntab) ve Çukurova arasında göçebe / konar-göçer olarak yaşamaktaydı ve 18. yüzyılın sonlarında batıya doğru bir yayılma göstererek Orta Anadolu’ya ulaştı. 19. yüzyılda ise Konya, Sivas ve Çukurova arasında yaylak ve kışlak arasında göç ettiklerini görüyoruz. Diğer Reşwan aşiretleri gibi Xelikan aşireti de 19. yüzyılın ortalarında Tanzimat döneminde Orta Anadolu’da iskân edildi. (Kullandığım kaynaklar için bana DM’den ulaşabilirsiniz. Hazırladığım haritalarda eksik bilgiler olabilir. Bu gibi durumlarda lütfen benimle iletişime geçiniz. Kaynaksız herhangi bir değişiklik yapmadığımı belirtmek isterim.)

Orta Anadolu’daki Reşwan Kürtleri: Sêvikan Aşireti Anadolu'daki Reşwan Konfederasyonu kendi içinde birçok aşirete ayrılmaktadır. Bunlardan biri Sêvikan aşiretidir. Aşiretin tamamı Kurmancî (Kürtçe) konuşur ve günümüzde Orta Anadolu’da (Konya, Ankara) beş köyde, Gaziantep’in Yavuzeli ilçesine bağlı Karabey (Sefkanlı) köyünde ve İran'ın Horasan bölgesindeki birçok köyde yaşamaktadır. Türkiye’deki aşiret üyeleri Sünni (Hanefi) iken, İran’da Şii (Caferi) inancına sahiptirler. Sêvikan aşiretinin geçmişine bakacak olursak, elimizdeki tarihi belgeler aşiret mensuplarının 16. yüzyılda Kilis, Adıyaman (Hısn-ı Mansur) ve Besni arasındaki bölgede konar-göçer olarak yaşadıklarını göstermektedir. Ayrıca aşireti Safevi yanlısı tutumları nedeniyle Safevi Devleti’ne göç eden aşiretler arasında yer aldığını görmekteyiz. Yaşam alanlarının 18. yüzyılda Adıyaman (Hısn-ı Mansur), Malatya, Kahramanmaraş (Maraş) ve Gaziantep’i (Ayıntab) kapsadığını görüyoruz. Orta Anadolu’daki Sêvikan aşireti ile ilgili ilk belgelerden biri 1804 yılına ait olup aşireti Ankara-Kalecik civarında göstermektedir. Belgelerden aşiretin 18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında batıya doğru göç ettiği, ancak doğudaki eski yaşam alanlarına mevsimsel olarak gidip geldikleri anlaşılmaktadır. Sêvikan aşiretini mesela 1846 yılında bugün Adıyaman’ın Besni ilçesine bağlı Üçgöz (Sofraz) köyünün yakınlarında görüyoruz. 19. yüzyılın ortalarında Tanzimat döneminde Reşwan Konfederasyonuna bağlı olan aşiretlerin Orta Anadolu’da iskânı gerçekleşmiştir. Ancak Sêvikan aşiretinin 19. yüzyılın sonlarına kadar eski yaşam tarzını sürdürdüğü görülmektedir. Bu durum iskânın beklenen başarıyı tam olarak gösteremediğini ve aşiretlerin fırsat buldukça iskân bölgelerini terk edip yazın yaylak ve kışın kışlak arasında göç etmeye devam ettiklerini göstermektedir. (Kullandığım kaynaklar için bana DM’den ulaşabilirsiniz. Hazırladığım haritalarda eksik bilgiler olabilir. Bu gibi durumlarda lütfen benimle iletişime geçiniz. Kaynaksız herhangi bir değişiklik yapmadığımı belirtmek isterim.)