„[…] Tkwiąc w błocie mówią: «Smutni żeśmy byli w tym słodkim Słońcu, co się w oczach mruży, w dymie acedii serca uwędzili, a dziś nam smutno w czarnej jest kałuży». Taki to hymn bulgocze im w gardzieli a każde słowo ich to bąbel duży”. Okrążyliśmy miejsce ich kąpieli szerokim łukiem – bo jak duchy świeże bagno połyka, żeśmy już widzieli – aż dostaliśmy się pod jakąś wieżę. Piekło, 7.121–130 Dante i Wergiliusz, stojąc na brzegu Styksu, błotnistej rzeki piekielnej, dostrzegają dwie nowe grupy potępionych: gniewliwych i acedyków. Ci pierwsi niczym dzikie bestie kąsają i uderzają się wzajemnie nie tylko rękami, „lecz nogą, piersią albo głową”¹, drudzy, zatopieni w brudnej, czarnej wodzie, wzdychają, bulgocząc nieustannie. Czy jednak jest to adekwatna kara dla tych, których potocznie nazywamy leniwymi? Czy nie powinni oni raczej cierpieć z powodu przymusu ruchu lub podobnego rodzaju niedogodności, dla nich bardziej nieznośnej? Struktura kar w piekle z Boskiej komedii oparta jest bądź na przeciwieństwie, bądź na analogii do tego, przez co dana osoba trafiła w miejsce kaźni. Istnieją więc trzy wytłumaczenia opisanego losu acedyków. Najprostszym jest analogia – leniwi cierpią w bezruchu, ponieważ sami nie byli wystarczająco gorliwi, aby podążać za dobrem duchowym. Drugie sprowadza się do tego, że jeśli kara stanowi odwrotność ich grzechu, musieliby rzeczywiście znosić przyspieszenie lub nieznośną ruchliwość². Trzecim wytłumaczeniem jest to, że opisana tutaj grupa potępionych to nie acedycy, ale wariant ludzi gniewliwych, z którymi dzieli ona czarne wody Styksu³. Ich trzy typy wymienia św. Tomasz w swoim komentarzu do Etyki – są to skorzy do gniewu, zgorzkniali i ciężcy w gniewie. Tych pierwszych łatwo dostrzegamy w obrazie kąsających się wzajemnie, drugich – w tych, którzy bulgoczą na dnie rzeki⁴. Jeśli założyć jednak, że są oni acedykami, i chcieć znaleźć odpowiedź na pytanie, czy adekwatną karą dla nich jest spowolnienie czy przyspieszenie, warto odwołać się do traktatu św. Jana Kasjana o ośmiu złych myślach. Mnich tłumaczy, że wada, którą współcześnie określamy lenistwem, zawiera w sobie dużo rozedrgania i ruchliwości. „Podpowiada […] myśli o przenosinach, gdyż, jeśli [mnich] nie oddali się w inne strony, cały jego wysiłek i czas okaże się rzekomo daremny. […] [Wada ta] czyni go niestałym, sprawia, że staje się tułaczem i leniem, a także powoduje, że szwęda się on po klasztorach i nie myśli o niczym innym jak tylko o rozglądaniu się za tym, gdzie są potrawy i napitki. Rozum cierpiącego na acedię nie wyobraża sobie niczego innego niż rozrywki, które dawane są przez takie rzeczy. Przywiązuje się ponadto do rzeczy tego świata oraz zwodzi szkodliwymi zajęciami, aż w końcu mnich porzuca nawet monastyczny tryb życia”⁵. Jak uczy Doktor Anielski, człowiek znużony czymś lub zasmucony chętniej zaczyna od „przeskoczenia” do tego, co sprawia mu przyjemność, nie zmierzywszy się z przyczyną swojego stanu, i dopiero drugorzędnie szuka sposobów na wyjście z niego – lub nie robi tego wcale⁶. Dostrzegamy to nawet w kwestiach codziennych, przyziemnych obowiązków, które, zmęczeni, przerywamy drobnymi rozrywkami. Jednak one – co z przerażeniem odkrywamy po fakcie – są dla nas jak rampa, po której zjeżdżamy coraz dalej od naszych zobowiązań. Widzimy jaśniej, dlaczego zanurzeni w Styksie acedycy nie są karani koniecznością ruchu – mógłby on stanowić dla nich nie przeciwieństwo, lecz kontynuację rozedrganej tułaczki. I chociaż możemy sobie wyobrazić, że taki piekielny brak spoczynku byłby dobrą analogią tej wady, istnieje pewien sens w tym, że, przytwierdzeni do błotnego dna i unieruchomieni, muszą oni w końcu „usiedzieć na miejscu”. Jaka nauka płynie z tego dla nas? Skoro już wiemy, że możemy być kuszeni znużeniem, z którego ucieczka w działanie nosi niekiedy znamiona ulegania chorobie duszy, powinniśmy zachować czujność wobec naszego subtelnego przeciwnika. Przywołany wcześniej św. Jan Kasjan jako remedium na acedię podaje „modlitwę, zaniechanie czczej gadaniny, praktykowanie Bożych nauk oraz wytrwałość w obliczu pokus”⁷. Ponadto opisuje praktykę ojców egipskich, którzy „nie pozwalają, aby mnisi, zwłaszcza ci najmłodsi, byli bezczynni – o żadnej porze. Wiedzą, że przez wytrzymałość w pracy odpędzają acedię […]. I to mówią ojcowie, że pracujący często wojuje z jednym demonem i przez niego jest uciskany, podczas gdy bezczynnego biorą do niewoli niezliczone ilości duchów”⁸. I chociaż z początku bezczynność trudno nam będzie zupełnie wyeliminować, to możemy zbliżyć się do ideału przez odpowiednie rozplanowanie dnia i pilnowanie, aby wszystko, co winniśmy koniecznie w ciągu niego zrobić, wykonać w jednej, możliwie nieprzerwanej sekwencji, po której nastąpi ewentualna gratyfikacja. Jeśli więc zaraz po przebudzeniu pozwolimy sobie np. na beztroskie przewijanie memów na telefonie, bezbolesne przejście do nudnej, porannej modlitwy lub ciężkiej pracy będzie praktycznie niemożliwe, ponieważ raz wystawieni na działanie przyjemności, naturalnie będziemy pragnąć jak najszybszego do niej powrotu⁹. W nieignorowaniu tego pragnienia leży błąd, który zwykle doprowadza do wyżej opisanej, acedycznej tułaczki. Od poranku z memami przechodzimy do modlitwy, naznaczonej rozkojarzeniem, próbujemy zebrać się w sobie w pracy, ale ledwo dajemy radę – myślimy, że włączenie ulubionej piosenki na słuchawkach pozwoli nam złapać wiatr w żagle, ale jest to w istocie tylko uległość wobec rozhulanego apetytu na przyjemności, i tak dalej. Dlatego dbanie o odpowiednio niski poziom gratyfikacji do czasu, aż domkniemy w danym dniu nasze „nudniejsze” zobowiązania, może powstrzymać nas przed ciągłym miotaniem się, kiedy powinniśmy zachować skupienie.