یکی از تغییرات مهمی که در چند دههی اخیر، بهخصوص با گسترش اینترنت و شبکههای اجتماعی، در زندگی سیاسی و اجتماعی ما رخ داده، از میان رفتن تدریجی نوعی احساس شرم است.
در گذشته، سیاستمداران حتی زمانی که میخواستند از جنایت دفاع کنند، دروغ بگویند یا مواضعی بهشدت غیراخلاقی اتخاذ کنند، معمولاً خودشان را موظف میدیدند که دستکم در کلام، نوعی نزاکت و رسمیت را حفظ کنند. انگار هنوز چیزی وجود داشت که مانع میشد هر آنچه را میاندیشند، به عریانترین و بیپردهترین شکل ممکن بیان کنند.
اما با گسترش شبکههای اجتماعی و انتقال بخش بزرگی از رقابتهای سیاسی به فضای اینترنت، به نظر میرسد همین مانع نیز بهتدریج کنار رفته است. امروز سیاستمداران و طرفدارانشان را میبینیم که نهتنها از بیان آشکار خشونت، نفرت و تحقیر دیگران شرمی ندارند، بلکه گاهی درست از همین بیشرمی برای جلب توجه و کسب محبوبیت استفاده میکنند. حتی دیگر ضرورتی نمیبینند که روایتهایشان نسبتی با واقعیت داشته باشد. گویی هرچه سخن مستهجنتر، تحقیرآمیزتر و بیپرواتر باشد، ظرفیت بیشتری برای دیدهشدن پیدا میکند. به یک معنا، بیشرمی از چیزی که زمانی میتوانست اعتبار سیاسی فرد را تهدید کند، به یکی از ابزارهای کسب قدرت تبدیل شده است.
فکر میکنم میتوان رد همین تحول را در زندگی اجتماعی و روابط روزمره نیز دنبال کرد. برای مثال، اگر به چند دههی گذشته نگاه کنیم، بسیاری از رفتارها و مناسبات جنسی که امروز دربارهشان صحبت میشود، آن زمان هم وجود داشتند. آدمها لزوماً روابط جنسی محدودتر یا زندگی خصوصی متفاوتی نداشتند، اما معمولاً ضرورتی نمیدیدند که جزئیات آن را در معرض دید دیگران قرار دهند. حتی ممکن بود زوجی روابط جنسی بسیار آزادی داشته باشند، بیآنکه اطرافیانشان چیزی از آن بدانند.
امروز اما با وضعیت متفاوتی روبهرو هستیم. افراد بهراحتی دربارهی فانتزیها، ترجیحات و جزئیات روابط جنسیشان در شبکههای اجتماعی صحبت میکنند. البته مسئلهی من نه آزادی جنسی است، نه صحبت کردن دربارهی سکس و نه حتی کنار گذاشتن شرمی که ممکن است برای سالها مانع بیان آزادانهی امیال انسانها شده باشد. مسئله بیشتر پورنوگرافیک شدن شیوهی بیان و نمایش زندگی خصوصی است.
منظورم از پورنوگرافیک شدن، صرفاً صریح صحبت کردن دربارهی سکس نیست. تفاوتی وجود دارد میان اینکه کسی بخواهد تجربه یا میل جنسیاش را با دیگران در میان بگذارد و اینکه بخواهد آن را به شکلی نمایشی، تحریکآمیز و تعرضکننده به حریم روانی مخاطب، در برابر چشمان دیگران قرار دهد. در حالت دوم، گویی دیگر هدف صرفاً بیان یک تجربهی شخصی یا حتی گفتوگو دربارهی آن نیست؛ بلکه خود در معرض دید قرار دادن امر خصوصی، برانگیختن واکنش دیگران و شکستن هرچه بیشتر مرزهای میان امر خصوصی و عمومی، به هدف تبدیل میشود. انگار چیزی تا زمانی که به نمایش گذاشته نشده، به اندازهی کافی واقعی یا ارزشمند نیست.
آنچه در سیاست و زندگی اجتماعی شاهدش هستیم، دو جلوه از یک تحول مشترکاند: تبدیل بیشرمی به نوعی ارزش نمایشی. در هر دو حوزه، عبور از مرزها، شوکه کردن مخاطب و عریان کردن آنچه پیشتر پنهان میماند، به ابزاری برای جلب توجه و کسب قدرت تبدیل شده است.
مسئله این نیست که انسانها باید دوباره از امیال، افکار یا رفتارهایشان شرم کنند. اتفاقاً بخش مهمی از تاریخ آزادی فردی، تاریخ رهایی از شرمهای تحمیلی و سرکوبگرانه بوده است. اما به نظرم باید میان رهایی از شرم و از دست دادن کامل ظرفیت شرم تمایز گذاشت. شرم همیشه یک احساس بیمارگون یا مانعی در برابر آزادی نیست؛ گاهی نشانهی آن است که فرد هنوز میتواند میان آنچه متعلق به جهان خصوصی اوست و آنچه در برابر دیگری قرار میدهد، تمایزی قائل شود.
ما در مسیر رهایی از شرمهای غیرضروری، ظرفیت شرمگین شدن و حتی احساس گناه را نیز از دست دادهایم. و من فکر میکنم دستکم در بعضی موقعیتها، لازم است بتوانیم کمی شرم یا احساس گناه کنیم.
و تناقض بزرگ جهان امروز دقیقاً همین است: در جهانی که به نظر میرسد هر روز چیزهای کمتری برای شرم کردن باقی میماند، هنوز یک چیز هست که باید از آن شرمگین باشیم و آن خودِ احساس شرم است. گویی از ما انتظار میرود از هیچچیز شرم نکنیم، مگر از اینکه هنوز ظرفیت شرمگین شدن را داریم. به این ترتیب، شرم نهتنها از میان نرفته، بلکه به شکلی متناقض، به سوی خودش بازگشته است: امروز بیش از هر چیز، از شرمگین شدنمان شرمگین میشویم.
و متغیر هایی که باعث میشن جای جدید، کمی شبیه خونه باشه(کار، روابط، جایگاه اجتماعی) بسیار شکنندهان. ممکنه با تغییر توی هر کدومشون دوباره رو هوا معلق بشی و این پروسه تطبیق دوباره از نو شروع بشه که خب خیلی سخته…
در روانشناسی مهاجرت میخوندم که از بخشهای سخت مهاجرت اینه که قبول کنی خونهای که پشت سر گذاشتی، دیگه مثل همونی نیست که توی ذهنته. و بخش سخت دیگه اینه که بفهمی، جایی که الان توش زندگی میکنی هم هنوز برات تبدیل به خونه نشده؛ این بسیار سخته و میشه گفت اینجا با سوگی از دوطرف مواجهیم
1
11
712
نوید retweeted
در روانشناسی مهاجرت میخوندم که از بخشهای سخت مهاجرت اینه که قبول کنی خونهای که پشت سر گذاشتی، دیگه مثل همونی نیست که توی ذهنته. و بخش سخت دیگه اینه که بفهمی، جایی که الان توش زندگی میکنی هم هنوز برات تبدیل به خونه نشده؛ این بسیار سخته و میشه گفت اینجا با سوگی از دوطرف مواجهیم




