Hosein Norouzi

📃 #بازخوانی ال نینیو، رازآمیز، ترسناک ... و البته جذاب این یک مقاله علمی نیست. یادداشت کوتاهی است که با این هدف نوشته شده که شما را به پدیده ال نینیو علاقمند کند. یا شاید هم شیفته آن سازد. من خودم همیشه مبهوت رازآمیزی این پدیده عجیب بوده ام. بیست سال پیش وقتی پسرم به دنیا آمد خیلی تلاش کردم تا نام او را ال نینیو بگذارم. اما ثبت احوال مطلقا زیر بار نرفت. می گفتند این اسم هم خارجی است و هم نامانوس و هم دلالت دارد بر یک توفان مرگبار. توفان مرگبارش را نفهمیدم کارمند ثبت احوال شمیرانات از کجا خوانده یا شنیده بود. بگذریم. لابد شنیده اید که ال نینیو یک جور وضعیت اقلیمی است مربوط به جنوب اقیانوس آرام. اینکه حرکت طبیعی جریان آب سرد از لایه های پایین اقیانوس به سمت بالا و از غرب به سمت شرق (به واقع یعنی از سواحل شیلی و پرو در غرب آمریکای جنوبی به سمت آب های شرق استرالیا و اندونزی در اقیانوسیه و آسیا) در برخی سالها تغییر کرده و متعاقب آن آشوب های اقلیمی مناطق گسترده ای از جهان را در بر می گیرد. به ندرت ممکن است منبعی پیدا کنید که ساده و همه فهم دلیل بروز این پدیده را شرح دهد. راست این است که من فهمی شخصی از این موضوع دارم که اینجا آن را با شما در میان بگذارم. راست آزمایی این فهم بر خلاف تصور موضوعی در حوزه اقلیم نیست و بیشتر در حوزه های هواشناسی و فیزیک قابل بررسی است. بر این مبنا من می توانم ال نینیو و دلیل اثرگذاری گسترده آن بر جهان را اینگونه شرح دهم: تب و تاب اقلیم جهان به واقع تابعی است از دم و بازدم انرژی دریافتی از خورشید. اقیانوس ها بسیار بیشتر از خشکی ها می توانند انرژی خورشیدی در خود ذخیره کنند. اما انرژی ذخیره شده بالاخره در جایی باید رها شود. ال نینیو فرآیندی است که در آن بزرگترین پهناب اقیانوسی جهان انرژی ذخیره شده خود را رها می کند. رهاسازی این انرژی همه دیگر مولفه های اقلیمی جهان را تحت تاثیر قرار می دهد. طبیعی است که مناطقی مثل سواحل غربی آمریکای جنوبی و مرکزی و حتی ساحل کالیفرنیا در آمریکا یا سواحل شرقی استرالیا و به طور کلی آسیای جنوب شرقی بیشتر تحت تاثیر ال نینیو باشند و مناطقی مثل آفریقا و غرب آسیا کمتر. تا اینجا به ظاهر همه چیز ساده و قابل فهم بود. اما رازهای بزرگی هستند که به ال نینیو سیمای پدیده ای ترسناک، پیچیده و البته دراماتیک و جذاب می دهد. راز اول این است که اگر ال نینیو واکنش اقیانوسها به ذخیره انرژی خورشیدی است، چرا نمی توان بین روندهای وقوع ال نینیو و میزان تابش خورشیدی رابطه مستقیم و خطی برقرار کرد؟ اما راز بزرگتر این است که چرا ال نینیو تا پنج هزار سال قبل وجود نداشته؟ اقلیم شناسان می گویند نشانه ای از وقوع ال نینیو در چهار تا پنج هزار سال قبل وجود ندارد. اینکه هم زمان با افزایش جمعیت بشر سروکله ال نینیو هم پیدا شده و البته هم زمان با اثرگذارترین فعالیت اقلیمی بشر یعنی افزایش گرمایش جهانی ال نینیو هم تشدید شده می تواند فرضیه انسان ساخت بودن ال نینیو را ایجاد کند. اما واقعا بشر پنج هزار سال پیش با آن جمعیت محدود و با آن اثرگذاری اندک بر مولفه های طبیعی کره زمین چطور می توانسته عامل شکل گیری چنین پدیده بزرگی باشد؟ حتی الان هم هیچ مدرک دقیق و قابل اطمینانی از ارتباط بین گرمایش جهانی و ال نینیو وجود ندارد. روندهای مشابه در شصت سال اخیر دلیل کافی نیست. می توان بسیاری روندهای مشابه دیگر که هم زمان با تشدید گرمایش جهانی رخ داده اند پیده کرد. مثلا افزایش تولید فیلم های هندی. در شصت سال گذشته تولید فیلم های هندی مکررا افزایش یافته، درست مثل روند گرمایش جهانی. اما کسی تصور نمی کند بالیوود عامل گرمایش باشد. (این مثال، واقعا در یک مناظره علمی در همین باره به کار برده شده است). به هر رو ال نینیو (به اسپانیایی یعنی پسرک، البته دقیق تر یعنی پسرک طلایی بخت، که لقبی است برای حضرت مسیح چون معمولا هم زمان با کریسمس نشانه های ال نینیو را ماهیگیران پرویی می دیده اند) از حداکثر پنج هزار سال پیش آغاز شده، ابتدا روندی محدود داشته، حدود هر یازده سال یک بار، بعد وقوع آن بیشتر شده، تقریبا هر هفت سال یک بار، و از نیمه قرن بیستم ناگهان شدت گرفته و الان تقریبا یک سال در میان دارد رخ می دهد. البته بعضی سالها شدیدتر و بعضی سالها خفیف تر. نگرانی بزرگ و آنچه که ال نینیو را مهیب می کند همین است: اگر ال نینیو عامل انسانی نداشته باشد، عامل طبیعی محرک آن تا کجا می خواهد ادامه بدهد؟ الان بشر نه دلیل اصلی وقوع ال نینیو را می شناسد و نه می تواند روندهای وقوع آن را پیش بینی کند. با هر بار وقوع ال نینیو حدود نیم درجه دمای جهان افزایش می یابد. اگر این روند ادامه پیدا کند چه خواهد شد؟ این نگرانی آنقدر بزرگ است که دانشمند پر هیاهویی مثل بیورن لومبرگ (نویسنده کتاب مشهور محیط زیست شناس شکاک) معتقد است از آنجا که گرمایش جهانی ممکن است باعث تضعیف وقوع ال نینیو شود بهتر است به جای فعالیت برای کاهش گرمایش جهانی بشر به دنبال افزایش آن باشیم، چون خطرات ال نینیو بزرگتر و پیچیده تر و غیر قابل کنترلتر از گرمایش جهانی است. یک اقلیم شناس شکاک دیگر نیز، مارک ماسلین، معتقد است وقتی پذیرفته ایم که ال نینیو هر دو سال یک بار می آید و هر بار نیم درجه جهان را گرم تر می کند پس شاید در نقش اثر گلخانه یی زمین بر گرمایش جهانی قدری اغراق کرده ایم و باید جدی تر در این باره انگشت اتهام را به سمت ال نینیو بگیریم! می بینیم که در باره ال نینیو پرسش ها بیشتر از پاسخ هاست. ال نینیو مثل مرگ معمایی مهیب، رازآمیز و پیجیده است. و البته شاید یکی از جذاب ترین پدیده های علمی کنونی جهان. ال نینیو یکی از آن مواردی است که نشان می دهد دانش بشر هنوز چقدر کم مایه و اندک است.