"İbn Sina'nin görüşünü anlamak için ihlas suresi tefsirine bakamıyoruz o hâlde Râzî'nin görüşünü anlamak için de tefsirine bakamayız" lol bizim istidlal yeteneği İmam metalib'de bahsi geçen hususu tefsirinde daha detaylı anlattığını söylüyor. Tekrar tekrar söylüyoruz burayı ghostluyorlar da adam metalib'i bu hususta özet sayıyor. Tefsiri asıl kılıyor. İbn Sina işarat'ta "bu hususu ihlas suresi tefsirinde daha detaylı zikrettim, git oraya bak" deseydi gider bakardık. Hatta dememiş olsa bile bakarız. Bir müellif'in yazdığı her metin belirli bir bağlam ve maksat ile yazılır. O bağlamı yakalamışsan ihlas suresi tefsiri de delil olur. Devamında da nübüvvet meselesi ile ilgili bommmboş konuşmuş. Şerhu'l mevakıf da cürcani'nin söylediğini de zikredelim tekrar. İmam Râzî'nin aklı ihtimalin kesinlige engel olmadığı ile ilgili pasajlari alintilamistik zaten. "İmam Râzî el-metalib'de şöyle demiştir: bu,illet burhanı kategorisinden açık bir burhandir. Zira biz peygamberliğin hakikatini inceledik ve açıkladık ki o mahiyet, hiç kimsede Hz Peygamber'de (s.a) meydana geldiği gibi gerçekleşmemiştir. Dolayısıyla o, kendisi dışındakilerden daha üstündür. Peygamberliğin mucizeyle ispatı ise varlik burhanı kategorisindendir." Şerhu'l mevakıf

İmam Râzî Hz İbrahim'in (aleyhisselâm) babasına: "İşitmez, görmez ve sana hiç bir faydası olmaz şeylere niçin tapıyorsun?"(Meryem, 42) demesindeki maksadının putların uluhiyyetini eleştirmek olmadığını söylüyor. Ona göre Hz. İbrahim (aleyhisselam)'in bu delilden maksadı mucib bizzatı reddetmek. "Aksine Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'in bu delilden maksadı şudur: Onun zamanındaki putperestlerin çoğu, kâinatın ilâhının mûcıb-i bizzat bir varlık olup; hür ve irade sahibi bir mûcid olmadığını iddia eden felsefecilerin görüşünde idiler. İşte bundan dolayı, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm), "İlah, mücib-i bizzat hayırları bilmeyen, fayda veya zarar veremeyen, ihtiyaç ve duaları işitemeyen ve muhtaçların yalvarıp yakarmalarının farkında olamayan bir varlık olduğunda, ona ibadet etmenin ne faydası (manası) var?" demek istemiştir."

"De ki; "Dilediğinizi yapın. Çünkü Allah da Resulü de, mü'minler de işlerinizi görecektir. Sonra gizliyi ve aşikârı bilen Allah'a döndürüleceksiniz. O, size, yapmakta olduğunuz şeyleri haber verecektir" (Tevbe/105) İmam Râzî Tevbe suresi 105. ayetin tefsirinde şöyle diyor: "Bu ayetle ilgili birkaç mesele vardır: Birinci Mesele Bil ki bu, her türlü teşvik ve sakındırmayı içinde toplayan bir sözdür. Çünkü ma'bûd (tapılan varlık), tapanların ne yaptığını bilmediği zaman, tapanlar, yaptıkları ibadetlerden istifade edemezler. İşte bundan dolayı, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm) babasına: "İşitmez, görmez ve sana hiç bir faydası olmaz şeylere niçin tapıyorsun?"(Meryem, 42) demiştir. Ben, bazı toplantılarda Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'in getirdiği bu delilden esas kastının, putların ulûhiyyetini tenkid olmadığını söyledim. Çünkü herkes bunların taş ve odun parçalarından ibaret olduğunu, tasarruf edenlerin tasarrufları ile (yaptıkları işlerle) yüzyüze bulunduklarını, her isteyenin onları yakıp kırabileceğini, bu durumda olan bir varlığın ilah olamayacağını kesin olarak bilir. Aksine Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'in bu delilden maksadı şudur: Onun zamanındaki putperestlerin çoğu, kâinatın ilâhının mûcıb-i bizzat bir varlık olup; hür ve irade sahibi bir mûcid olmadığını iddia eden felsefecilerin görüşünde idiler. İşte bundan dolayı, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm), "İlah, mücib-i bizzat hayırları bilmeyen, fayda veya zarar veremeyen, ihtiyaç ve duaları işitemeyen ve muhtaçların yalvarıp yakarmalarının farkında olamayan bir varlık olduğunda, ona ibadet etmenin ne faydası (manası) var?" demek istemiştir. O halde, Hazret-i İbrahim (aleyhisselâm)'in bu delilden maksadı, âlemin ilâhının "zâtı gereği mûcib" bir varlık olduğunu söyleyenleri tenkid etmektir. Fakat, âlemin ilahı hür ve irâde sahibi bir fail, cüz'iyyatı ve külliyatı (herşeyi) bilen bir âlim olduğu takdirde, kullar ibadet ve dualarından büyük fayda elde ederler. Çünkü kul ibadet ettiğinde ma'bud, onun taat ve ibadetini bilir, hem bu dünyada, hern de ahirette ona mükafaat verebilir; yine kul isyan edip günah işlediğinde, ma'bûd, hem dünyada, hem ahirette ona ceza verebilir. O halde Hak teâlâ'nın, "De ki: "(Dilediğinizi) yapın. Çünkü işlerinizi Allah (...) görecektir" ifadesi, itaatkarlar için büyük bir teşvik, günahkârlar için de büyük bir korkutma ve tehdid ifade eder. "

Vallahi hayret ediyoruz şuna verilen cevaba. Râzî mucize ile peygamberliğe yolculuğun geçersiz bir yol oldugunu düşünmüş, daha sonra tekmil delili ile filozofların yoluna kaymış aslında. Yani Allah imam Râzî'ye rahmet etsin gerçekten. İmam Râzî metalib'de mucizeye itiraz eden fırkalarin itirazlarını naklediyor. Daha sonra bunlara cevap olarak faili muhtar ilkesi ile akli imkanın kesinliğe engel olmadığı ilkesini zikrediyor ve bölümü şöyle kapatıyor : "O zaman birinci ilkeyle bütün mucizeleri yaratanın Allah olduğu; ikinci ilke ile ise Allah'ın bu mucizeleri yaratmasındaki yegâne hikmetin peygamberini tasdik olduğu sabittir. Bu, Allah'ın mucizeleri, peygamber ve resullerini tasdik etmek gâyesiyle yarattığını bildirir. Allah'ın yalan söyleyebileceğini düşünmenin imkansız olduğu zaruri bilgiyle sabittir. Çünkü yalan bir noksanlık niteliğidir. Fıtrat ise noksanlık niteliğinin Allah hakkında imkansız olduğuna şahitlik eder. Buradan mucizelerin zuhurunun peygamberletin doğruluğunu gösterdiğine dair KESİN KANAAT VE İNANÇ ortaya çıkar." "... Allah'ın hukumleri, aklın iyi bulmasına ve yanlış bulmasına dayalı değildir. Allah dilediğini yapar, dilediği şekilde hüküm verir. Bütün bu söylediklerimiz gösteriyor ki, bu üç ilkeye dayalı bilgilerle nübüvvet hakkındaki kuşku denizlerinden kurtulmak mümkündür. Bizi doğru dine ulaştıran Allah'a hamdolsun. O bizi sırât-ı müstakîme ulaştırmıştır. En iyiyi bilen Allah'tır." Metalib

"Râzî mucize ile istidlal edilen yolun zanni olduğunu söylüyor" deniyor hâlâ. "bilmelisin ki, mucizeler yoluyla bağlanmak burhân-ı innîdir. Bu ise sonuctan muessire ihtimali hesaba katarak istidlaldir. Bu yönteme göre biz mucizenin Hz Peygamber'de görünmesiyle onun Allah katından nda genel anlamda şereflenmiş biri olduğunu öğreniriz, fakat bu şerefin keyfiyetini bilemeyiz." Râzî'ye göre bu ihtimal akli ihtimal mesabesinde zaten. Fakat adetsel olarak elde edilen kesinliğe zarar vermiyor bu. Bunu açık bir şekilde söylüyor kendisi bahsettiğim pasajda. Zaten bu pasajda da mucize ile peygamberin peygamberliğini, onun keyfiyetini bilemeyeceğimizi söylüyor imam. Tekmil delilinde ise bu ihtimal kapısı da kapanıyor. Bu bakımdan daha güçlü ve daha yetkin bir yol. İlaveten bize peygamberliğin keyfiyeti hakkında da bir şeyler söylüyor. Bu bakımdan da daha yetkin.

Râzî peygamberlik mefhumundan yola çıkan ikinci bir delil zikrediyor evet. Ve bu delili daha yetkin buluyor bu da doğru. Ama bu mucizenin delaletinin zanni olduğunu söylediği anlamına gelmiyor. Ayrıca bahsi geçen bu yolu da filozofların yolu diye falan zikretmiyor. Zaten değil de. Râzî bu yolu Kur'an'ı Kerim'in yolu olarak zikrediyor. Birkaç ayetin tefsirini yapıyor hatta ilgili bölümde.

Râzi metalib'de nübüvveti inkar eden grupları tasnif ederken şöyle diyor: "Bilmelisin ki, nübüvveti inkar edenler grup gruptur: Birinci gruptakiler, alemin ilâhının -iradesi gereği fâil bir ilâh değil- zatı gereği zorunlu olduğunu iddia edenlerdir. Allah Teala'nın iradesiyle fail olduğunu inkar eden biri, O'nun tikelleri bildiğini de inkar eder. Bu nedenle nübüvvetin ispat yolu böyle birine kapanır. Bu yol filozofların yoludur." Daha sonra nübüvveti Allah'ın fail-i muhtar olduğunu kabul etmenin bir neticesi olarak ele alıyor "Kuşkusuz nübüvveti kabul etmek fail- muhtar inancının bir neticesidir. Bu ilke ile çatışan kişinin nübüvveti kabul etme meselesine dalması uygun değildir, bilâkis onun önce bu mesele ile işe başlaması gerekir" Metalib