İzzet Erş

Aristo'nun overrated olması hakkında kendimi biraz daha açayım. Çokça yanlış anlaşıldım. Benim hatam, daha derli toplu ifade etmeliydim. 1. Aristo'nun oldukça etkili olduğunu, bu yüzden felsefe tarihini ve filozofları derinden etkilediğini kesinlikle kabul ediyorum. Aslında overrated dememin sebebi de bu. Zira tarihte, bugün olduğundan çok daha fazlasıydı Aristo. her dediğinin hakikat olarak görüldüğü, kimi filozoflarca kusursuz insan olarak nitelendiği, hatta bazı kültler tarafından ilahlaştırıldığı zamanlar oldu. Tanrı'nın Aristo'da zuhur ettiğine inanan ezoterik kültler Dünya'da hâlâ var. Haliyle "overrated" olduğunu iddia ederken, kötü olduğunu iddia etmiyorum. Kelimenin anlamıyla "hak ettiğinden fazla değer görmüş" demek istiyorum. Bu, değersiz olduğu anlamına gelmiyor. Abartıldığı anlamına geliyor. 2. Birkaç tarihsel örnek iyi olabilir. Mesela İbn Rüşd Aristo'nun her söylediğinin hakikat olduğunu ve kusursuz olduğunu iddia edenlerden biri. Aquinas'ın Aristo'yu temel alarak teolojiyi harmanlaması ardından kilise Aristo'yu dokunulmaz olarak gördü uzun bir süre. Aristo'dan alıntılanan sözlerin tartışmayı bitirme gücü vardı. Magister Dixit, Aristo bilhassa Aristo için geçerliydi. Brabantlı Siger gibi radikal İbn Rüşd'çüler için de Aristo'nun hata yapması imkansızdı. 3. Peki durum bu mu? Değil işte. Bu kusursuzluk ithamı yüzünden arada bir Aristo'nun yanlışlarından da söz etmek gerek. Bu, onun büyük bir filozof olmasını değiştirmiyor. Ama birçok konuda çağdaşları makul akıl yürütmelerle makul sonuçlara varmışken kendisi yanliş yerde pozisyon aldı. 4. Bu bir suç mu peki? Elbette hayır. Anakronizme bu yüzden düşmemek gerek. Bugünün bilgisiyle değerlendiremeyiz kimseyi. Ama o dönemde de insanlar savundukları şeyi boşuna savunmadılar. Akıl yürütmenin merkezine dair tartışmada beyin hasarı alan insanların davranış değişikliğine dair gözlemler yer alıyordu. Aristarkus'un güneş merkezli modele inanma sebebi geometrik hesaplamalardı. Yani deneysel ve argümantatif yönde o dönemin imkanlarıyla daha makul sonuçlara ulaştılar. Ama ne oldu? Aristo'nun fikirlerine değişmez bir hakikat gibi bakmak o doğruların hâkim gelenek olmasını engelledi. Yani Aristo'ya hak ettiğinden fazla değer vermeleri, insanların uzun yıllar yanlışta ısrarcı olmasıyla sonuçlandı. Haliyle "Keşke tarihte Aristo'ya verilen değerden alıp diğer filozoflara aktarılsaymış" demekte bir beis yok 5. Aristo'nun saçmalıkları üzerine üç cilt kitap yazma iddiasını savunmak için yazmadım yazdıklarımı. Belli ki retorik bir hamle. Ben, saçmalık demezdim zira. Mantık, fizik, metafizik ve hatta biyolojiye kattıkları göz ardı edilemez. Büyük adam. Ama overrated maalesef.