Łk 12, 54-59 "Obłudnicy, umiecie rozpoznawać wygląd ziemi i nieba, a jakże chwili obecnej nie rozpoznajecie?" Człowiek patrzy na świat, bada przyrodę i uczy się jej praw. Mędrzec odkrywa jego celowość i sens. Uczeń Chrystusa widzi działanie Boga i bada stan swojej duszy.

Teologia moralna ma nową teolożkę w watykańskich strukturach. Na mediach społecznościowych Universidad Católica de Chile ktoś napisał „Un orgullo”. Jean Porter, teolożka i tomistka, napisałaby zapewne, że to wpuszczenie do Watykanu „konia trojańskiego”. Kto nim jest — już za chwilę. Nominacja chilijskiej profesor Claudii Leal Luny do Międzynarodowej Komisji Teologicznej, a wcześniej jej rola konsultantki Dykasterii Nauki Wiary od 2024 roku (za pontyfikatu Franciszka), pokazuje, w którą stronę skręca pewna część współczesnej myśli katolickiej. Leal Luna wnosi do rzymskich dyskusji bagaż pojęciowy zapożyczony od Marthy Nussbaum. Jej doktorat "Ética en busca de una antropología. Redefiniciones para un paradigma de identidad humana plural" („Etyka w poszukiwaniu antropologii. Redefinicje dla paradygmatu pluralnej tożsamości ludzkiej”, 2012) oraz artykuły naukowe (m. in. „La noción de Justicia en Martha Nussbaum”, Moralia 2012) pokazują, że amerykańska filozofka liberalna nie jest dla niej jedynie luźną inspiracją. Co Luna bierze od Nussbaum? Na pierwszy rzut oka połączenie katolicyzmu z tzw. capabilities approach (podejściem możliwości). Chilijska teolożka bierze z Nussbaum to, co najłatwiej przepisać na chrześcijańską wrażliwość: > język opisu godnego życia — koncepcja możliwości rezonuje z tradycyjną zasadą dobra wspólnego i opcją preferencyjną na rzecz ubogich; > krytykę struktur wykluczenia — analizę tego, jak systemy prawne i społeczne używają wstydu oraz wstrętu do marginalizowania ludzi; > dowartościowanie słabości — podkreślenie ludzkiej kruchości, skończoności i współzależności. W teologii to gotowy podkład pod traktaty o grzechu, ludzkiej słabości i absolutnej potrzebie solidarności oraz łaski. Problem w tym, że filozoficzne narzędzia rzadko bywają światopoglądowo neutralne. Współczesna teologia wyzwolenia czy teologia feministyczna uwielbiają powtarzać stary zwrot Gustavo Gutiérreza: „to tylko narzędzie analityczne”. Kiedyś mówiono tak o Marksie, dziś mówi się o Nussbaum. Z Marksem sprawa była prosta, choć przemilczana. Teolodzy chętnie brali od niego analizę alienacji i wyzysku, udając, że cała marksistowska ekonomia nie stoi na laborystycznej teorii wartości (LTV). Teorii, którą ekonomia (Carl Menger i Böhm-Bawerk ze szkoły austriackiej) dawno rozjechała za błędy logiczne. Jeśli narzędzie opiera się na wadliwej teorii wartości, cała analiza społeczna niesie ze sobą fałszywe założenia. Sama Nussbaum zresztą nie kryje swoich inspiracji i otwarcie przyznaje, że jej lista centralnych możliwości ma korzenie we wczesnej, antropologicznej fazie Marksa. Oczywiście twierdzi, że nie bierze od niego twardej ekonomii — odrzuca laborystyczną teorię wartości czy pomysł zniesienia własności prywatnej. Marks jest dla niej wyłącznie źródłem filozoficznej inspiracji do walki z alienacją i opisu tego, jak system blokuje ludzki potencjał. To modelowy przykład jej metody: wyciąga z marksizmu wyłącznie to, co służy emancypacji, traktując naturę człowieka jako plastyczny materiał, który polityka ma uwolnić z więzów alienacji. Z Nussbaum dzieje się dokładnie to samo. Jej lista centralnych możliwości (integralność cielesna, rozum praktyczny, kontrola nad własnym otoczeniem) została skrojona pod jednym kątem: ma maksymalizować autonomię dorosłego człowieka. Co to oznacza w praktyce? Drastyczne obniżenie statusu życia prenatalnego. Sama Nussbaum nigdy tego nie ukrywała. Swoim aparatem pojęciowym wprost uzasadnia prawo do aborcji (argumentując przez nietykalność cielesną kobiety i unikanie nieproporcjonalnych ciężarów) oraz dopuszcza eutanazję / physician-assisted suicide w stanach terminalnych przy określonych zabezpieczeniach. Katolicka antropologia i etyka życia stoją tu na pozycji nienegocjowalnej: życie ludzkie jest nienaruszalne od poczęcia do naturalnej śmierci. Nie ma znaczenia, czy ktoś osiągnął dany próg możliwości, czy jest w pełni autonomiczny, czy skrajnie zależny. Dlaczego ten system tak bardzo zgrzyta? Dobrze opisał to polski filozof Piotr Machura w tekście „Dobro a wolność. Wokół teorii możliwości Marthy Nussbaum”. Machura stawia tezę, że pojęcie dobra w tradycji neoarystotelesowskiej musi balansować między dwoma wektorami: naturą (jako obiektywnym standardem oceny) a emancypacją (jako dążeniem do wolności). Nussbaum ten balans niszczy. Przesuwa całą ciężkość na wektor emancypacyjny. U niej natura człowieka nie jest stałą miarą, a jedynie plastycznym materiałem, który poddaje się etycznej ocenie. Sama decyduje, które cechy ludzkiej formy życia uznać za normatywne, a które odrzucić. Idąc tym tropem, rodzina czy trwałe relacje przestają być u Nussbaum naturalnymi formami zakorzenionymi w biologii gatunku (potrzeba długotrwałej troski o potomstwo, cykl rozrodczy). Stają się kulturowymi konstruktami, które ocenia się wyłącznie przez to, czy pozwalają jednostce (a zwłaszcza kobiecie) na realizację jej indywidualnej listy praw. I tu wracamy do nowej watykańskiej nominantki. Przejście Claudii Leal Luny od klasycznego prawa naturalnego do języka możliwości, kruchości i pluralnej tożsamości (jej krytyka tzw. „moralności taksydermicznej”) to wejście w ślepą uliczkę. Narzędzia Nussbaum pozwalają chilijskiej teolożce pięknie opisać społeczne wykluczenie, ale jednocześnie systemowo osłabiają mocny standard natury gatunkowej. A to przecież natura w tradycji katolickiej pełniła zawsze funkcję bezpiecznika — stawiała twarde, obiektywne granice dla czystej samowoli i indywidualnej autonomii. Teologiczna próba przepisania Nussbaum na chrześcijaństwo tworzy jedynie powierzchowną spójność. Można milczeć o bioetycznych wnioskach amerykańskiej filozofki i udawać, że bierzemy tylko opis ludzkiej biedy i kruchości. Jednak strukturalna jednostronność tej teorii prędzej czy później uderzy w fundamenty katolickiej etyki życia. Środowisko watykańskie zyskało sprawny język do debaty o sprawiedliwości społecznej, ale ryzykuje utratę gruntu pod nogami w kwestii tego, kim człowiek jest z natury. W kręgach progresywnej katolickiej nauki społecznej i teologii feministycznej capabilities approach stało się jednym z najpopularniejszych importów filozoficznych ostatnich dekad. Absolutną pionierką tego dialogu jest Lisa Sowle Cahill z Boston College, która wprost przekłada liberalny feminizm Nussbaum na katolickie pojęcie dobra wspólnego, używając listy podstawowych możliwości do walki z globalnym wykluczeniem kobiet i nierównościami w opiece zdrowotnej. Z kolei w obszarze teologii niepełnosprawności po te same narzędzia sięga Mary Jo Iozzio, aby wprowadzić osoby z niepełnosprawnościami do wspólnoty Kościoła. Po drugiej stronie barykady stoją ortodoksyjni tomistyczni metafizycy, dla których propozycja Nussbaum to klasyczny koń trojański. Czołowa amerykańska tomistka Jean Porter wchodzi z amerykańską filozofką w ostry spór, wykazując, że jej liberalna, celowo pozbawiona metafizyki antropologia jest zbyt „cienka”, aby ufundować autentyczny ludzki rozkwit. Tomiści punktują to, co progresywni teolodzy próbują przemilczeć: bez chrześcijańskiego pojęcia natury i obiektywnego celu ludzkiego życia teoria możliwości nieuchronnie osuwa się w relatywizm, gdzie sama zdolność do wyboru staje się ważniejsza niż moralna wartość i treść tego, co ostatecznie wybieramy. Na zdjęciach > Marthy Nussbaum > Claudia Leal Luna

Dzisiaj wspomnienie liturgiczne św. Jana Pawła ll Jeszcze jako profesor etyki na KUL-u sformułował normę personalistyczną w książce „Miłość i odpowiedzialność”, która głosi, że osoba ludzka jest tak niezwykłym bytem, iż jedynym właściwym i pełnoprawnym stosunkiem do niej jest miłość, a jej nienaruszalna godność wyklucza traktowanie jej jako przedmiotu, środka do celu lub narzędzia. Forma negatywna > Rzeczy służą człowiekowi, ale człowiek nie może służyć rzeczom ani strukturom. Forma pozytywna > Jedyną właściwą postawą wobec drugiego człowieka jest miłość, co oznacza afirmację jego wartości dla niego samego. Prymat osoby > osoba stoi ponad rzeczą, etyka ponad techniką. Św. Janie Pawle módl się za nami!