Burak Yamaç

İki temel idealim, ilkem var: Bilinebileceği bilmek (teorik/epistemolojik) Mümkün dünyaların en iyisinde yaşamak (pratik/politik)

OKUMANIN ÜÇ EVRESİ İnsan neden okur? Bir şeyleri öğrenmek, kendini geliştirmek, dünyayı anlamak ya da inandığı düşüncelere dayanak bulmak için mi? Aslında hepsi için. Fakat kitaplarla kurduğumuz bağ hayatımız boyunca aynı kalmaz. Yaş aldıkça, tecrübelerimiz biriktikçe ve dünyaya bakışımız değiştikçe okumaktan beklediğimiz de değişir. Önce kendimizi ararız kitapların sayfalarında, sonra yapacağımız işin izini sürer, nihayetinde dünyayı ve hayatı daha iyi anlamanın peşine düşeriz. Bu yolculuğu üç evrede ele almak mümkün: aidiyet için okumak, üretmek için okumak ve anlamak için okumak. 1. Aidiyet için okumak: Kendini ve yerini aramak Çoğumuz on dört, on beş yaşlarında okul kitaplarının dışındaki dünyayla tanışırız. Kendi merakımızla seçtiğimiz kitaplar zihnimizde yeni kapılar açar, bizi başka düşüncelerle, başka dünyalarla buluşturur. Aynı yıllar, bir yere ait olma ve kimlik edinme ihtiyacının belirginleştiği yıllardır. Bir düşünceye, inanca ya da ideolojiye yakınlık duyarız; bir yazarın cümlelerinde kendimizi buluruz; bir fikrin etrafında toplananlarla aynı dünyadan olduğumuzu hissederiz. Okumak öğrenmenin ötesine geçer, kim olduğumuzu kurma işine karışır. On beşinden otuza uzanan bu yıllarda kitapları çoğunlukla kendi düşünce dünyamızın penceresinden okuruz. Yeni bilgi kadar, inandığımız şeylerin sağlamlığını, savunduğumuz fikirlerin dayanaklarını, ait olduğumuz çevrenin haklılığını da ararız. Hakikati keşfetmekten çok, kendimizi ait hissettiğimiz dünyada yer edinmek isteriz; kitaplar kimliğimizin dayanağı olur. Hepimiz bir ölçüde böyle değil miyiz? Bir düşünceye bağlandığımızda güçlü yanlarını görür, zayıf yanlarını açıklamaya ya da görmezden gelmeye yöneliriz. Bizi onaylayan cümleyi çabuk benimser, itiraz eden düşünceye mesafeli dururuz. Çoğu zaman bir kitabı tüm yönleriyle anlamak için değil, inandığımız düşünceyi o kitabın içinde doğrulamak için okuruz. 2. Üretmek için okumak: Bilgiyi birikime dönüştürmek Otuzlu yaşlarla birlikte okumanın yönü değişir. Kimlik ve aidiyet arayışının yerini bir alanda derinleşme ve uzmanlaşma ihtiyacı alır. Artık yalnızca neye inandığımızı değil, ne bildiğimizi ve bu bilgiyle ne yapabileceğimizi de önemseriz. Okuma daha amaçlı ve seçici olur: konunun literatürünü izler, kitap ve makalelerle bilgimizi genişletiriz. Okuduklarımız araştırmalarımızın, makalelerimizin, çalışmalarımızın malzemesine dönüşür. Onları tasnif eder, karşılaştırır, değerlendirir ve kendi işimize katarız. Kitaplar düşünce atölyemizin araçları olur; başkalarının düşüncesinden yola çıkıp kendi cümlelerimizi kurmaya, bir eser vermeye yöneliriz. Bu evrede okumanın değeri çoğunlukla üretime katkısıyla ölçülür. Bilgi, bir sonuca varmanın ve alanımızda iz bırakmanın aracıdır. 3. Anlamak için okumak: Bilmenin zevkini ve kendi sesini keşfetmek Kırklı yaşlardan itibaren bilgiye bakışımız bir kez daha değişir. Gençliğin ideolojik aidiyetleri de, üretme telaşı da ağırlığını yitirir; okumanın merkezine daha kişisel, daha derinlikli bir merak yerleşir. Artık her kitabı bir düşünceyi savunmak ya da mesleğimize yarasın diye okumayız. Hayatı, insanı, toplumu, tarihi ve kendimizi daha iyi anlamak isteriz. Daha önce ilgimizi çekmeyen konulara yönelir, kendi kabullerimizi sorgularız. Yıllarca karşısında durduğumuz bir yazarı bu kez onunla tartışmak için değil, nasıl düşündüğünü görmek için okuruz. Bizi doğrulayanlardan olduğu kadar, itiraz edenlerden de öğreniriz. Üretme arzusu bitmez, yalnızca ölçüsü değişir. Önceki yıllarda literatürü izlemiş, başkalarının çalışmalarından yararlanmışızdır. Şimdi bütün o birikimden kendimize ait bir bakış, kendi üslubumuz çıkarmak isteriz. Mesele alana ne katacağımızdan çok, bizim ne söyleyebileceğimizdir; bir meslek gereği değil, kendi sesimizi kurmak için. Bu evrenin ruhunu Nietzsche’nin çocuk imgesi çok iyi anlatır. Nietzsche, Böyle Buyurdu Zerdüşt’ün ilk söyleminde ruhun önce yük taşıyıp sonra savaştığını, en sonunda ise çocuğa dönüştüğünü anlatır. Çocuk, yeniden başlayabilmenin, özgürce oyun kurabilmenin ve hayata kendi içinden gelen bir evet diyebilmenin simgesidir. Evrelerimiz bu üçlüyle tam örtüşmese de, gençliğin aidiyet yükünü taşıdıktan, sonra da üretmenin mücadelesini verdikten sonra gelen merak biraz böyledir: bunca yılın ardından dünyaya yeniden bakabilmek, bildiklerimizin sınırını fark etmek, bilmediklerimize karşı heyecanımızı korumak. Bilmek burada bir amaca varmak için başvurulan araç olmaktan çıkar, kendi başına bir hazza, bir yaşama biçimine varır. Belki de okumanın en özgür hâli budur. Ama bu hâl, öncekilerin yerine değil, onların üzerine kurulur: aidiyet arayışı da, üretme çabası da insana dair doğal duraklardır ve üçüncü evrenin merakı ikisinden de beslenir. Okumak bir noktadan sonra yalnızca bir kimlik edinmenin ya da bir eser vermenin aracı olmaktan çıkar; insanın dünyayla bağını derinleştiren, hayatını zenginleştiren ve kendini yeniden keşfetmesini sağlayan bir yolculuğa dönüşür.

Türk Sineması mı, Türkiye Sineması mı? Türk sineması yerine Türkiye sineması denilmesini savunanların temel gerekçesi, Türk tanımının etnik ve ırksal bir kimliği çağrıştırması. Oysa bu yaklaşım, Türk adının modern Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundaki tarihsel ve siyasal işlevini göz ardı ediyor. Türkler, Cumhuriyet'in kuruluş mücadelesini yürüten, kurucu iradeyi ortaya koyan, yeni devletin siyasal ve kurumsal yapısını kurgulayan ve egemenliğini kılıç hakkıyla tesis eden tarihsel öznedir. Bu nedenle devletin ve onun etrafında şekillenen ulusal kimliğin Türk adını taşıması, kurucu tarihsel öznenin rolüyle doğrudan ilişkilidir. Ancak burada önemli bir ayrım var: Kurucu topluluğun tarihsel adının devlete ve ulusa isim olması, o ulusun bütün mensuplarının aynı etnik kökenden geldiği anlamına gelmez. Modern ulus-devlet anlayışı, kurucu tarihsel öznenin adı etrafında farklı etnik kökenlerden gelen insanları ortak bir siyasal aidiyet ve vatandaşlık bağı içerisinde buluşturabilir. Türkiye Cumhuriyeti'nde Türk milleti kavramı da bu geniş ulusal ve hukuki anlamı taşır. Dolayısıyla Türk adının etnik bir anlamının bulunması, onun aynı zamanda ortak vatandaşlık kimliğini ifade etmesine engel değildir. Üstelik Türklüğü ayrıştırıcı ve ırk merkezli bir kimlik olarak tanımlamaya karşı çıkanların, Türk kavramını yalnızca etnik bir kategori olarak ele alıp yerine başka bir tanım önermeleri kendi argümanlarıyla çelişiyor. Bir bakıma karşı çıktıkları daraltıcı kavramsallaştırmayı kendileri de yeniden üretiyorlar. Oysa yapılması gereken, Türklüğün tarihsel, etnik, kültürel ve siyasal anlam katmanlarını birbirinden ayırarak değerlendirmektir. Sinema meselesine dönersek, burada bir de kavramsal ve dilsel tutarlılık sorunu var. Türkiye sineması ifadesi, Türkiye adının taşıdığı coğrafi aidiyeti öne çıkarıyor. Oysa sinemayı üreten coğrafya değil, insandır. Sinema, bir coğrafyanın değil, o coğrafyada yaşayan insanların düşünsel, kültürel ve sanatsal üretiminin sonucudur. Türk sineması dediğimizde ise bu toprakların tarihsel, toplumsal ve kültürel birikimi içerisinde yetişmiş insanların ortaya koyduğu sanat üretimini tanımlıyoruz. Nitekim Fransız sineması, Alman sineması, İngiliz sineması gibi yerleşik kullanımlarda da bu ifadeler zorunlu olarak etnik bir aidiyeti veya dışlamayı ifade etmiyor; o toplumların ulusal ve kültürel birikimleri içerisinde ortaya çıkan sinema üretimini tanımlıyor. Aynı yaklaşımı Türk sineması için de gösterebilmeliyiz. Elbette burada ayrıca şu soruyu da sormak gerekir: Türk sineması, kendi sanatsal gerçekleri ve ölçütleri bakımından ne ölçüde nitelikli, özgün ve güçlü bir sinema ortaya koyabilmiştir? Bu konuda benim de sorularım ve şüphelerim var. Ancak o, başlı başına başka bir bahis... Sonuç olarak Türklüğü etnik bir kimliğe indirgemek de onun modern ulus-devlet içerisinde kazandığı kapsayıcı ulusal ve hukuki anlamı yok saymak da kavramsal bir hatadır. Türk sineması ifadesini etnik bir aidiyetin dışavurumu olarak görmek yerine ortak tarihimizin, kültürümüzün ve ulusal birikimimizin sanatsal ifadesi olarak değerlendirmek çok daha tutarlı bir yaklaşımdır.

TÜRKÇÜLÜĞÜN TARİHİNİ KOMPLO TEORİLERİYLE AÇIKLAYAMAZSINIZ -Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil’in “Osmanlı ve Türklük” ile “Türklük ve Türkçülük!” başlıklı yazılarına cevap- Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil’in Türkçülük ve Osmanlı üzerine kaleme aldığı yazılarda dikkat çeken temel yaklaşım, Türk milliyetçiliğini tarihsel gelişimi ve düşünsel kaynakları üzerinden değerlendirmek yerine, onu birtakım kişi ve çevreler üzerinden açıklamaya çalışmasıdır. Yabancı Türkologların çalışmalarından yararlanılmasını yabancı yönlendirmesinin kanıtı gibi sunması, Moiz Kohen’in Yahudi kökenini Türkçülük tartışmasının merkezine yerleştirmesi ve Osmanlı Devleti'ne yönelik eleştirileri Osmanlı düşmanlığı olarak nitelendirmesi bu yaklaşımın başlıca örnekleridir. Yazının Devamı: alacadergi.com/post/türkçülü…

İyi ki de Öyle Bir Adamdın Baba 9 Kasım 2016'da babamı kaybettim. Aradan on yıl geçti. İnsan zamanın geçmesiyle bazı acıların hafifleyeceğini düşünüyor. Belki acının biçimi değişiyor ama insanın içinde bıraktığı boşluk her zaman aynı kalıyor. Üstelik zaman geçtikçe insan, kaybettiği kişiyi başka türlü tanımaya başlıyor. Babamı bugün düşündüğümde yalnızca birlikte yaşadığımız anıları değil, yıllar içerisinde onun hakkında geliştirdiğim düşünceleri ve kendimde fark ettiğim izlerini de hatırlıyorum. İnsanın babasına benzemesi üzerine ilginç bir durum var. Gençlik yıllarında babanda eleştirdiğin, kendine yakıştırmadığın bazı özelliklerin, yaş aldıkça sende de ortaya çıktığını görüyorsun. Hatta bazen babanın değiştirmeye çalıştığın, kendisinde görüp de tamir edemediğin taraflarının sende yaşamaya devam ettiğini fark ediyorsun. Olumlu özellikleri zaten bir şekilde mirasın oluyor. Fakat insanı asıl şaşırtan, bir zamanlar eleştirdiği özelliklerle kendi karakterinde karşılaşması. Galiba insan, babasını anlamaya biraz da kendisini tanımaya başladığında yaklaşıyor. Babam çok gururlu, çok asil bir adamdı. Hayattayken beni de gururlu olmakla eleştirirdi. "Çok gururlusun, bu gururla ancak evde oturulur☺️"derdi. O zamanlar bu eleştirisinin üzerinde çok durduğumu söyleyemem. Bugün geriye dönüp baktığımda, belki de kendisinde gördüğü, hayatı boyunca kurmakta zorlandığı bazı ilişkileri benim üzerimden değerlendiriyordu diye düşünüyorum. Belki kendisinden tanıdığı bazı özellikleri bende görünce rahatsız oluyordu. Bugün onunla ilgili bu anıyı hatırladığımda içimden başka bir şey geçiyor: İyi ki de öyle bir adamdın baba. Babamın hayatı, daha çocukluk yıllarında başlayan bir mücadeleden ibaretti. Öz annesiyle çocukluğunu geçirememesi, üvey anneli bir evde yaşamak durumunda kalması ve çocuk yaşta karşılaştığı tüm zorluklar, onun hayatla kurduğu ilişkiyi ve karakterini derinden etkilemiş olmalı. Çocukluğuna dair anlattığı bir hikâye var ki bugün bile hatırladığımda içim burkulur. Babam henüz beş altı yaşlarındayken, kendisinden bir iki yaş büyük kız kardeşinin kolu kırılmış. Kolu doğru şekilde sarılamamış, ailenin içinde bulunduğu yoksulluk ve imkânsızlıklar nedeniyle gerekli bakım ve tedavi yapılamamış. Zamanla kangren olan kolu nedeniyle kız kardeşi, babamın gözleri önünde hayatını kaybetmiş. Babam bu olayı her anlattığında gözleri dolar, o anıyı anlatırken aynı acıyı yeniden yaşıyor gibi olurdu. O günleri anlatırken, "Açlıktan oyun oynayamazdık, açlıktan yatardık" derdi. Bir çocuğun bu kadar erken yaşta açlıkla, yoksunlukla ve ölümle karşılaşmasının onda nasıl izler bıraktığını bugün daha iyi anlamaya çalışıyorum. Belki de çocukluğunda yaşadığı bütün bu mahrumiyetler babamı çok erken yaşta büyümek zorunda bıraktı. Henüz ilkokul çağlarında çalışmaya başlamıştı. Hayat karşısında ayakta kalmak, sorumluluk almak ve güçlü olmak onun için bir tercih değil, erken yaşta üstlenmek zorunda kaldığı bir sorumluluktu. Çocukluğunu doya doya yaşayamadan hayatın yükünü omuzlayan bir adamdı. 1960'lı yılların başında Almanya'ya giden işçiler arasındaydı. Gurbete gitti, sebat edip çalıştı. Kendi ailesini kurdu, hayatını inşa etti. 1983 yılında Almanya'dan döndüğünde arkasında yalnızca kendi hayatının mücadelesi yoktu. Babasına ve kardeşlerine karşı sorumluluklarını da yerine getirmişti. Babasının satın aldığı arsanın borcunu ödemiş, oraya bir ev yapılmasına da katkıda bulunmuştu. Bütün bunları yaparken hiçbir zaman yaptıklarını insanların gözüne sokmadı. Ne babasına ne de kardeşlerine karşı bunları bir üstünlük meselesine dönüştürdü bu durumu. Almanya'dan döndükten sonra çevresindeki insanlar, onun elinde para olduğunu biliyorlardı. Kapısını çalıp kendisinden borç isteyen çok olurdu. Kimi oğlunu evlendireceğini, kimi kızının ameliyat olması gerektiğini söylerdi. Babamın gözümün önünde bu insanlara para verdiğini hatırlıyorum. Üstelik verdiği paraların önemli bir bölümünü geri de almadı. Yıllarca çalışarak, zorluklara katlanarak kazandığı parayı başkalarının ihtiyaçları için harcamaktan çekinmeyen bir adamdı. Yaptıklarını kimsenin başına kakmaz, kimseyi kendisine borçlu hissettirmeye çalışmazdı. Yıllar sonra, babamın vefatından sonra öğrendiğimiz bir başka hikâye ise onun bu yönünü benim için daha da anlamlı kıldı. Büyük amcamın cenazesinde bir adam abimlerimin yanına gelerek, "Siz Fevzi'nin oğlu musunuz?" diye sormuş. Ardından yıllar önce yaşadığı bir olayı anlatmış. Trabzon'dan halasıyla birlikte İstanbul'a gelmiş. Yaşlı kadının gözleri görmüyormuş ve ameliyat olması gerekiyormuş. Fakat ameliyat için yeterli paraları yokmuş. Babamla karşılaşmışlar. Sohbet sırasında adamın sıkıntısını öğrenen babam, "Sen burada beni bekle" diyerek eve gitmiş, para alıp gelmiş ve kadının göz ameliyatı için adama vermiş. Bizim bu olaydan haberimiz bile yoktu. Babam bize anlatmamıştı. Bir insanın hayatına dokunmuş, bir kadının yeniden görmesine vesile olmuş ve bunu kendi ailesine dahi anlatma ihtiyacı duymamıştı. Yıllar sonra, hiç tanımadığımız bir insanın ağzından babamızın böyle bir iyiliğini öğrenmek hepimiz için oldukça anlamlıydı. Bütün bunları düşündüğümde babamın asaletini daha iyi anlıyorum. Çünkü asalet yalnızca gururlu olmak, kendinden taviz vermemek ya da başını eğmemek değildir. İnsanın sahip olduğu imkânları başkalarıyla paylaşabilmesi, yaptığı iyiliği bir üstünlük vesilesine dönüştürmemesi ve karşılığında bir minnet beklememesi de asaletin bir parçasıdır. Babamın ardından öğrendiğimiz iyilikler, onun insanlarla kurduğu ilişkinin bizim bildiklerimizden çok daha geniş olduğunu gösteriyordu. Bazen insanın ardından bıraktığı miras, kendisini tanıyanların hafızasında saklı kalıyor. Babamın dünyayla kurduğu ilişkiyi düşündüğümde ise hep bir çelişki dikkatimi çekmiştir. Babam bu dünyada bir yer edinmek, ayakta kalmak ve kendisine bir hayat kurabilmek için çok çalışmış biriydi. Fakat o, bu dünyayı pek seven bir adam değildi. Hatta bana hep bu dünyanın adamı değilmiş gibi gelirdi. Dünyanın tutkularına, hırslarına ve sahip olma arzusuna karşı mesafeli, kendine özgü bir ruhu vardı. Hayatı boyunca çok mücadele etmişti ama sanki bütün o mücadelenin sonunda dünyaya bağlanmak yerine ondan biraz daha uzaklaşmıştı. Belki bunun sebeplerini çocukluğunda, yaşadığı mahrumiyetlerde ve erken yaşta omuzlamak zorunda kaldığı sorumluluklarda aramak gerekiyor. Babam hayatı boyunca güçlü kalmak zorunda olmuş bir adamdı. Belki de bu yüzden hayatın sunduklarından çok, karşısına çıkardıklarıyla mücadele etti. Bütün bunlara rağmen insanlara faydalı olmaktan, başkalarının hayatına dokunmaktan geri durmadı. Bugün babamı düşündüğümde yalnızca bir baba figürünü hatırlamıyorum. Kendi hayatının zorlukları içerisinde bir karakter inşa etmiş, gururundan taviz vermemiş, ailesine karşı sorumluluklarını yerine getirmiş ve imkânlarını başkalarıyla paylaşmış bir insanı hatırlıyorum. Onun da eksikleri, yanlışları, kırgınlıkları ve hayatla kurmakta zorlandığı ilişkiler vardı. Onu kusursuz bir insan olarak görmüyorum. Zaman zaman anlayamadığım, eleştirdiğim, bugün ise daha iyi anlamlandırabildiğim bütün yönleriyle seviyorum. Belki insanın babasıyla kurduğu ilişki de yıllar içerisinde böyle değişiyor. Önceleri onun gölgesinde büyüyorsun, sonra kendi hayatını kurarken ondan ayrışmaya çalışıyorsun. Bir süre sonra kendinde onun izlerini görmeye başlıyorsun. Bir zamanlar eleştirdiğin özelliklerinin sende de yaşadığını fark ediyor, geçmişte anlayamadığın bazı davranışlarına bugün başka bir gözle bakıyorsun. Ve zamanla, onunla tartışmak ya da onu değiştirmeye çalışmak yerine, onu anlamaya başlıyorsun. Babamın ardından on yıl geçti. Bugün ona dair en çok hissettiğim şeylerden biri sevgi, diğeri ise hayranlık. Hayatını kolay yaşamamış bir adamdı. Belki bu dünyada mutlu olmanın, bu dünyayı sevmenin yolunu hiçbir zaman tam olarak bulamadı. Ama kendi imkânları içerisinde üzerine düşeni yaptı. Çalıştı, mücadele etti, ailesine baktı, başkalarına yardım etti. Kendi hayatından eksilterek başkalarının hayatına bir şeyler kattı. İyi ki benim babamdın. İyi ki seni tanıdım, iyi ki senin oğlun oldum. Bugün kendimde sana ait bir özellik gördüğümde, bir zamanlar eleştirdiğim bir davranışınla karşılaştığımda ya da senin gibi gurur yaptığımı fark ettiğimde seni biraz daha anlıyorum. Hayatın senden esirgediklerini başkalarından esirgemedin; elindekini paylaştın, başkalarının yükünü aldın, iyiliklerini sessizce yaptın. Bana bıraktığın en kıymetli miraslardan biri de bu: merhametle yoğrulmuş asaletin. Seni sevgiyle ve hürmetle anıyorum baba. Mekânın cennet olsun.

Hangi ideolojiye mensup olursanız olun, hangi disiplinde uzmanlaşırsanız uzmanlaşın sanat ve felsefeyle mutlaka belirli bir düzeyde irtibatınız olsun. Çünkü felsefe düşüncenizi, sanat duyarlılığınızı besler. İkisi birlikte insanı daha rafine düşünen, daha derin hisseden ve dünyayı daha geniş bir perspektiften kavrayan birine dönüştürür.

... "Farklı siyasi geleneklerden gelen insanlar ortak meseleler etrafında buluşabilir mi? Kendi çevresinin yanlışını da eleştirebilecek bir düşünsel bağımsızlık geliştirilebilir mi? Günlük siyasi hesapların ötesine geçerek gelecek kuşaklara karşı sorumluluk üstlenilebilir mi?"

Kurtarıcı Beklemek Mesih'ten Mehdi'ye, insanlık tarihi boyunca toplumlar kendilerini kurtaracak olağanüstü bir şahsı bekledi. İslam tarihinde özellikle dikkat çekici bir durum var. Kendi dönemlerinde büyük itibar gören, sözü geniş kitlelerce dinlenen bazı din âlimleri, dünyanın ömrünün belirli bir hicrî yüzyılı aşmayacağını, Mehdi'nin de belli bir zamanda ortaya çıkacağını kesin bir dille ileri sürdüler. Verilen tarihler geldi, geçti; aradan yüzyıllar geçti. Söyledikleri gerçekleşmedi: Beklenen Mehdi ortaya çıkmadı, dünyanın sonu da gelmedi. İnsanlık yoluna devam etti; yalnızca kehanetlerin takvimi yeniden düzenlenmek zorunda kaldı. Üstelik bu beklenti zaman zaman siyasi bir araca dönüştü. Gelecekteki kurtarıcıya zemin hazırlamak adına bugünün bir devletinin, liderinin veya hareketinin etrafında birleşme çağrıları yapıldı. Böylece yarının kurtuluşu, bugünün siyasi sadakatine bağlandı. Oysa kurtarıcı bekleme düşüncesine karşı çok daha anlamlı bir yaklaşım da var. Aliya İzzetbegoviç'e atfedilen, "Kurtarıcı beklemek bizim tembelliğimizin adıdır" sözü bu yaklaşımı özetliyor. Ömer Seyfettin de tren yolculuğunda geçen Mehdi hikâyesinde, bir tartışmanın sonunda şu cümleyi kurdurur: "Bir Mehdi yoktur. Fakat birçok hâdiler olacaktır." Yani her toplum, kendi içinden kendisine yol gösterecek, onu uyandıracak ve ayağa kaldıracak insanları yetiştirmelidir. Belki de asıl soru şu: Bir kurtarıcının gelmesini bekleyenlerden miyiz, yoksa kendi zamanının sorumluluğunu üstlenenlerden mi?

Aydın ve Entelektüel: İki Farklı Düşünsel Tutum Ben aydın ile entelektüel arasında temel bir ayrım yapıyorum. Aydın, bir ideolojiye veya inanca mensup olan; o düşünce dünyasının kaynaklarını iyi bilen, onun okumuşu, yazmışı ve genel kültür seviyesi yüksek temsilcisi olan kişidir. İnsanları kendi ideolojisi veya inancı doğrultusunda şekillendirmeye, onları o düşünce dünyasına çağırmaya çalışır. Ne kadar okumuş yazmış olursa olsun, ne kadar geniş bir genel kültüre sahip bulunursa bulunsun, düşünsel faaliyetinin merkezinde çoğu zaman mensubu olduğu ideolojiyi veya inancı yaşatmak ve yaymak vardır. Toplumu kendi düşünce dünyasının ışığında aydınlatmaya çalışır; fakat bu ışık, bazen yalnızca kendi düşüncesinin sınırlarını görünür kılar. Üstelik insanları belirli bir inanca veya ideolojiye çağırırken yaptığı bu aydınlatma faaliyetinin ne ölçüde hakikate hizmet ettiği de ayrı bir meseledir. Entelektüelin temel meselesi ise hakikattir. Onun da inançları, değerleri ve ideolojik yaklaşımları olabilir. Ancak hakikat arayışını bunların sınırları içine hapsetmez. Kendi kabullerini de sorgular; gerektiğinde kendi düşüncesiyle hesaplaşmaktan çekinmez. Doğu'yu ve Batı'yı, bilimi ve felsefeyi, sanatı ve tarihi birlikte kavramaya çalışır. Farklı disiplinler arasında bağ kurar, farklı düşünce geleneklerinden beslenir ve dünyaya daha geniş bir perspektiften bakar. Çünkü onun için asıl mesele, insanları belli bir düşünceye kazandırmaktan önce, insanı ve insanlığın meselelerini anlamaktır. Aydın, insanları bir düşünceye çağırır; entelektüel ise düşünceleri hakikat karşısında sınamaya çağırır. Bence ikisi arasındaki en temel fark budur. Medeniyetleri geliştirmek, onları yeni ufuklara taşımak ve insanlığın ortak birikimine katkıda bulunmak için mevcut kabulleri sorgulayabilen, farklı düşünce gelenekleri arasında köprüler kurabilen ve yeni fikirler üretebilen zihinlere ihtiyaç vardır. Bu sebeple bir toplumun düşünsel geleceğinde belirleyici olan, yalnızca kendi düşüncesini savunabilen insanların varlığı değildir. Kendi düşüncesini de sorgulayabilen, farklı bilgi alanlarını bir araya getiren ve hakikati mensubiyetlerinin üzerinde tutabilen entelektüellerin varlığıdır. Türkiye'nin bugün en büyük ihtiyacı; düşünmenin önünü açan, mevcut kabulleri sorgulayan, yeni fikirler üreten ve medeniyetimizi geleceğe taşıyacak güçlü bir entelektüel birikimin oluşmasıdır.

Son dönemde Marmaray istasyonlarında yaşanan intihar vakalarının sıklığı artık gerçekten endişe verici boyutlara ulaştı. Söğütlüçeşme'den bineceğim hızlı trene yetişmek için Üsküdar Marmaray istasyonuna gelmiştim. Yine benzer bir duyuru yapıldı; yaşanan üzücü bir olay nedeniyle seferlerde aksamalar olduğu bildirildi. Ne yazık ki artık bu tür haberlerle neredeyse haftada bir kaç kez karşılaşıyoruz. İnsanları hayatlarından vazgeçme noktasına getiren nedenler üzerine düşünmek zorundayız. Ekonomik sıkıntılar, gelecek kaygısı, yalnızlık, sosyal dayanışmanın zayıflaması ve sahipsizlik duygusu... Elbette her olayın kendine özgü bir hikâyesi var. Ancak bu kadar sık karşılaştığımız vakaları yalnızca bireysel sorunlar olarak değerlendirmek, meselenin toplumsal boyutunu görmezden gelmek olur. Öte yandan, acil ve önleyici tedbirler de alınmalı. Marmaray istasyonlarının peronlarına, raylara erişimi engelleyen ve tren kapılarıyla eş zamanlı açılıp kapanan cam güvenlik sistemleri kurulmalı. Bunun bir maliyeti olacaktır; ancak insan hayatından daha değerli bir yatırım kalemi olamaz. Bu uygulama sorunun kökenini çözmez ama önlenebilir kayıpların önüne geçilmesine yardımcı olabilir. Türkiye'nin artık devlet politikası düzeyinde ve ciddiyetle ele alması gereken iki temel mesele var: Ahlaki yozlaşma ve toplumsal ruh sağlığı. Bir ülkenin geleceği yalnızca ekonomik göstergeleriyle, büyüme rakamlarıyla veya siyasi hedefleriyle ölçülemez. İnsanlarının nasıl yaşadığı, kendilerini ne kadar güvende hissettiği ve yarına dair ne kadar umut taşıdığı da en az bunlar kadar önemlidir. Bu iki temel sorunu daha fazla ertelememeliyiz.

Katmanlı Düşünmeden Hüküm Vermek: Hukuk, Mülkiyet Vicdan ve Kentleşme Beykoz Çubuklu’da, Osmanlı döneminden kalma tapulara dayandırılan bir mülkiyet iddiası üzerinden, yıllardır aynı mahallede yaşayan insanların evlerinden çıkarılmak istendiğine ilişkin bir haberle karşılaştım. Ancak beni haberin kendisinden çok, altına yapılan yorumlar düşündürdü. İnsanlar, ellerinde hangi belgelerin bulunduğunu, bu belgelerin günümüzde ne anlama geldiğini, hukuki sürecin hangi aşamada olduğunu bilmeden, yıllardır orada yaşayan dar gelirli insanları kolaylıkla “gaspçı” ve “işgalci” ilan ediyorlardı. Üstelik bunu büyük bir rahatlıkla, küçümseyen ve aşağılayan bir dille yapıyorlardı. Bu tutum üzerine bir değerlendirme yazdım. Ardından çeşitli itirazlarla karşılaştım. Kimi duygu sömürüsü yaptığımı söyledi, kimi orada yaşayanların doğrudan gaspçı olduğunu ileri sürdü, kimi de Cumhuriyet’in Osmanlı döneminden kalan tapuları kabul ettiğini belirterek tartışmayı kapatmaya çalıştı. Anlaşılan, meseleyi bir kez daha ve daha açık biçimde ortaya koymak gerekiyor. Çünkü benim itirazım yalnızca Çubuklu’daki mülkiyet uyuşmazlığına ilişkin değil. Birbirinden ayrılması gereken üç temel meseleyi tartışıyorum: Hukuki durumunu bilmediğimiz insanlar hakkında nasıl hüküm verdiğimiz, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçişte mülkiyet anlayışının nasıl değiştiği ve İstanbul’un bugünkü kentleşme tablosunun hangi tarihsel süreçler sonucunda ortaya çıktığı. Önce, bilmediği konuda hüküm veren ve güçlüden yana saf tutan insanların tutumu üzerine. Bir Osmanlı tapusunun günümüzde ne ölçüde geçerli olduğunu, hangi koşullarda hak doğurduğunu ve bugünkü tapu kayıtlarıyla nasıl ilişkilendirildiğini bilmeden birileri hakkında kesin hüküm vermek, hukuki bir değerlendirme değildir. En hafif tabirle, bilgisizce ahkâm kesmektir. Eski bir belgenin bulunması, o belgeye dayanılarak ileri sürülen hakkın kendiliğinden kabul edilmesini gerektirmez. Belgenin niteliği, taşınmazın hukuki geçmişi, kadastro ve tescil işlemleri, miras ilişkileri ve varsa kesinleşmiş mahkeme kararları incelenmelidir. Aynı şekilde, bir insanın yıllardır bir evde yaşıyor olması da tek başına mülkiyet hakkını kanıtlamaz. Bunlar, somut olayın koşulları içinde değerlendirilmesi gereken hukuki meselelerdir. Fakat tam da bu nedenle, henüz bütün hukuki ayrıntıları bilinmeyen bir olayda insanları peşinen suçlu ilan etmek kabul edilemez. Ortada kesinleşmiş bir yargı kararı varmış gibi davranarak birilerini gaspçı ilan etmek, hukuk bilgisi değil, hukuki cehaletin özgüvenle sergilenmesidir. Dahası, burada yalnızca bir hukuk tartışması yürütülmüyor. İnsanlar, yıllardır yaşadıkları evleri ve kurdukları hayatları üzerinden aşağılanıyor. Karşılarında gerçek insanlar bulunduğunu unutup onların yoksulluğunu bir kusur, barınma ihtiyaçlarını ise bir tür suç gibi gösteren bir dil kullanılıyor. Benim itirazım tam olarak bunadır. Bir mülkiyet iddiasının hukuken geçerli olup olmadığını tartışmak başka, o iddiaya konu olan insanları hiçbir incelemeye gerek duymadan ahlaken mahkûm etmek başkadır. Hukuki bir hakkın savunulması, karşı tarafı insanlıktan çıkaran bir dil kullanmayı gerektirmez. Bana yöneltilen “Duygu sömürüsü yapmayın” itirazına da buradan cevap vereyim: İnsanların barınma sorununu, yıllardır sürdürdükleri hayatı ve karşı karşıya kaldıkları belirsizliği dikkate almak duygu sömürüsü değildir. Bunları tartışmanın dışında tutmak, hukuku insan hayatından koparmaktır. İkinci olarak, benim Osmanlı’dan Cumhuriyet’e mülkiyet ilişkilerinin aktarılmasına dair daha esaslı bir itirazım var!! Bu noktanın özellikle anlaşılmasını istiyorum. Benim itirazım yalnızca söz konusu tapuların günümüzde geçerli olup olmadığıyla sınırlı değil. Cumhuriyet hukukunun Osmanlı döneminden kalan bir hakkı geçerli kabul ettiği varsayımında bile, o hakkın tarihsel ve ilkesel meşruiyetini ayrıca sorgulama hakkımı saklı tutuyorum. Osmanlı Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti arasında tarihsel bir devamlılık vardır. Cumhuriyet, kendisinden önceki devletin tarihsel mirasından, kurumlarından ve toplumsal birikiminden bütünüyle bağımsız biçimde ortaya çıkmış değildir. Ancak buradan hareketle iki devletin rejimlerini, hukuk anlayışlarını ve mülkiyet ilişkilerini birbirinin aynısı gibi değerlendiremeyiz. Cumhuriyet’in Osmanlı’dan devraldığı tarihsel miras ile Osmanlı hukuk düzeninin bütün unsurlarını değişmeden devam ettirmesi aynı şey değildir. Osmanlı’nın toprak düzeni, bugünkü anlamda tek tip ve mutlak özel mülkiyet anlayışına dayanmıyordu. Mülk, mîrî, vakıf ve diğer arazi kategorilerinin farklı hukuki statüleri bulunuyordu. Mîrî arazide devletin mülkiyeti ile kişilerin arazi üzerindeki tasarruf hakları birbirinden ayrılıyordu. Mülk arazide ise özel mülkiyet söz konusuydu. Dolayısıyla Osmanlı’daki bütün toprak ilişkilerini aynı kalıba sokmak mümkün değildir. Ancak tam da bu farklılık, üzerinde düşünülmesi gereken asıl meseleyi ortaya çıkarıyor: Bir toprağın nasıl edinildiği, hangi hukuki ilişkiye dayandığı, hangi koşullarda devredildiği ve sonraki kuşaklara nasıl geçtiği, her hukuk düzeninde aynı anlamı taşımaz. Cumhuriyet döneminde taşınmaz edinmenin, mülkiyetin devredilmesinin, tapu sicilinin oluşturulmasının ve hakların korunmasının kendine özgü hukuki çerçevesi vardır. Bu çerçeve içinde emek, ödeme, hukuki işlem, tescil ve kadastro gibi unsurlar önem taşır. Osmanlı döneminde doğmuş bir hakkın bugüne hangi kapsamda taşınabileceği ise yalnızca geçmişten kalma bir belgenin varlığına bakılarak açıklanamaz; dönemin hukukunu ve sonraki mevzuatı birlikte değerlendirmek gerekir. Benim asıl itirazım, farklı tarihsel ve hukuki koşullarda oluşmuş mülkiyet ilişkilerinin Cumhuriyet döneminde tanınmış olmasını başlı başına tartışma dışı bir doğruluk ölçütü sayan yaklaşımdır. Diyelim ki bir Osmanlı belgesine dayanan hak, Cumhuriyet dönemindeki mevzuat uyarınca geçerli kabul edildi ve bugünkü hukuk düzeninde korunması gereken bir hak olduğu sonucuna ulaşıldı. Bu, hukuki uyuşmazlık bakımından bir sonuç doğurabilir. Ancak benim açımdan tarihsel ve ilkesel sorgulama burada sona ermez. Bir hakkın pozitif hukuk tarafından tanınması ile o hakkın tarihsel oluşumunun ve meşruiyetinin tartışılması iki ayrı meseledir. Hukuken geçerli kabul edilen her tarihsel ilişkinin, bu nedenle ahlaken ve tarihsel bakımdan da tartışmasız biçimde doğru olduğunu söyleyemeyiz. Burada bir ayrımın altını özellikle çiziyorum: Cumhuriyet hukukunun yürürlükteki hükümleri uyarınca belirli bir hakkı koruması, somut olayda buna aykırı karar verilmesi gerektiği anlamına gelmez. Hukuki uyuşmazlığın nasıl çözüleceği ayrı bir meseledir. Benim sözünü ettiğim ise mülkiyet ilişkilerinin tarihsel dönüşümüne ve geçmişte oluşmuş hakların yeni bir devlet ve hukuk düzeninde hangi ilkelere göre korunması gerektiğine ilişkin kişisel, tarihsel ve ilkesel itirazımdır. Bu itirazımı dile getirmem de sonuna kadar meşrudur. Dolayısıyla, “Cumhuriyet Osmanlı tapularını kabul etti, mesele kapanmıştır” şeklindeki yaklaşımı yeterli bulmuyorum. Önce hangi hakkın, hangi koşullarda ve hangi hukuki dayanakla tanındığını bilmek gerekir. Sonrasında da bu tarihsel aktarımın dayandığı ilkeler tartışılabilir. Bir hukuk düzeninin verdiği kararın varlığı, tarihsel düşünceyi ve eleştirel sorgulamayı hükümsüz kılmaz. Üçüncü mesele ise İstanbul’un kentleşme tarihi ve bu tarihin yarattığı toplumsal sorumluluktur. Bugün fiilî nüfusunun 20 milyon civarında olduğu değerlendirilen İstanbul, uzun yıllar boyunca kontrolsüz bir büyüme yaşadı. Özellikle 1950’lerden itibaren hızlanan iç göç, istihdamın büyük ölçüde bu şehirde yoğunlaşması, konut ihtiyacının karşılanamaması ve yetersiz planlama, İstanbul’un bugünkü yapısını belirleyen başlıca etkenler arasında yer aldı. Mesele yalnızca nüfusun artması değildi. Şehir, uzun yıllar boyunca nüfus artışına uygun, planlı ve denetimli bir biçimde büyütülemedi. İnsanlar konut ihtiyacını kendi imkânlarıyla karşılamaya çalışırken plansız yerleşimler genişledi; zaman içinde kimi bölgelerde hukuka ve şehircilik ilkelerine aykırı yapılaşmalar ortaya çıktı. Boğaz çevresindeki yapılaşmadan orman alanlarının işgaline kadar uzanan sorunlar, bugünkü İstanbul’un en önemli meseleleri arasında yer alıyor. Bu tabloyu görmezden gelmiyorum. Kaçak yapılaşmanın, başkasına ait taşınmaz üzerindeki hukuka aykırı tasarrufun veya doğal alanlara verilen zararın savunulacak bir tarafı yoktur. Ancak bunları yalnızca tek tek vatandaşların ahlaki kusurlarıyla açıklamak da büyük bir kolaycılıktır. İstanbul bu hâle kendiliğinden gelmedi. Göçün yönünü, konut ihtiyacını, imar kararlarını ve kent rantını belirleyen siyasi ve idari tercihler vardı. Devletin ve yerel yönetimlerin sorumlulukları, ekonomik koşullar ve kentin büyümesini yöneten politikalar bu hikâyenin ayrılmaz parçalarıdır. Yıllarca süren bir yapılaşma sürecinin bütün sonuçlarını görmezden gelip, sorun görünür hâle geldiğinde yalnızca dar gelirli insanları suçlamak adil değildir. Bir yerleşime elektrik ve doğal gaz bağlanmış olması, orada yaşayanlara kendiliğinden mülkiyet hakkı kazandırmaz. Ancak insanların yıllarca o bölgede yaşamış olması, devletin ve yerel yönetimlerin bu yerleşimlerin varlığından haberdar bulunması ve altyapı hizmetlerinin sunulması da toplumsal gerçekliğin bir parçasıdır. Bu unsurların hukuki uyuşmazlığı tek başına çözemeyeceği açıktır; fakat geçmişin nasıl yönetildiği ve bugünkü sorumluluğun kimler arasında paylaşılması gerektiği tartışılırken bunları yok sayamayız. İstanbul’un kentleşme tarihine yalnızca tapu kayıtlarından bakamayız. Bu kent, aynı zamanda göçün, barınma mücadelesinin, plansız büyümenin, siyasi tercihlerin ve kent rantının tarihidir. Dolayısıyla bugünkü bir mülkiyet uyuşmazlığını da bu geniş çerçeveden bütünüyle bağımsız değerlendiremeyiz. Bütün bunları söyledikten sonra, benim ilk yazımın temel meselesine yeniden dönmek istiyorum. Kimsenin mülkiyet hakkını sırf karşısındaki insan yoksul diye yok saymasını savunmuyorum. Ancak bir mülkiyet iddiasını da sırf eski bir belgeye veya güçlü bir hukuki konuma dayandığı için tartışılmaz kabul etmiyorum. Hukuki hakların korunmasıyla insanların barınma ihtiyacının ve toplumsal gerçekliğin dikkate alınması arasında zorunlu bir düşmanlık yoktur. Hukuk, bir tarafın hakkını korurken diğer tarafın insanlığını görmezden gelmek zorunda değildir. Benim karşı çıktığım, hukuki bilgi sahibi olmadan kesin hüküm verenlere; tarihsel ve toplumsal koşulları hesaba katmadan insanları suçlayanlara; güçlü olanın iddiasını kendiliğinden haklı, dar gelirlinin varlığını ise başlı başına şüpheli görenlere. Bir mahallede kimin haklı olduğunu belirleyecek olan, sosyal medyadaki yorumcuların öfkesi değildir. Hukuki süreç, belgeler ve ilgili mevzuat çerçevesinde yürütülmelidir. Fakat toplumun adalet duygusu da yalnızca kimin tapuya sahip olduğuna bakılarak ölçülemez. İnsanların birbirlerine hangi gözle baktığı, hak arayışında hangi dili kullandığı ve gücü elinde bulundurana karşı ne kadar eleştirel olabildiği de önemlidir. Benim meselem yalnızca bir tapu meselesi değil; hukuk bilgisi olmadan hüküm verme, tarihsel gerçekliği görmezden gelme ve güç karşısında vicdanı askıya alma meselesidir. Bir tapunun hukuki geçerliliği ayrı bir incelemenin konusudur. O tapunun dayandığı tarihsel mülkiyet anlayışını sorgulamak ayrı bir düşünsel meseledir. Yıllardır orada yaşayan insanlara karşı nasıl bir dil kullanacağımız ise doğrudan doğruya vicdanımızla ilgilidir. Bu üç meseleyi birbirine karıştırmadığımızda, hem hukukun gereğini yerine getirebilir hem de insanlara karşı adalet duygumuzu koruyabiliriz. Benim savunduğum tam olarak budur.

Sosyal medyada bir habere ve altına yapılan yorumlara denk geldim. Beykoz Çubuklu’da Osmanlı döneminden kalma tapuları olduğunu iddia eden birileri, orada yaklaşık 50 hanelik bir mahallede yaşayan insanları evlerinden çıkarmaya çalışıyor. Haberden ziyade beni asıl sarsan şey, yorumlardaki insanların tutumu oldu. Yıllardır orada yaşayan, başını sokacak bir ev kurmuş gariban halka karşı inanılmaz üstenci, vicdansız ve acımasız bir dil kullanılmış: “Zamanında çöktünüz, bedavadan ev sahibi oldunuz, gidin buradan” tarzında bir sürü laf... Herkes birilerini yargılamaya pek meraklı ama kimse şu temel soruyu sormuyor: Osmanlı döneminden kalan bir tapunun bugün doğrudan bir karşılığı var mı? Cumhuriyet’in kabul ettiği Medeni Kanun ve kadastro yasalarına göre, zamanında tespit yaptırılıp tescil edilmemiş eski belgelerin onlarca yıl sonra aniden çıkarılıp geçerli sayılması öyle kolay bir şey değil. Ortada hukuki olarak son derece tartışmalı ve muğlak bir durum varken, sanki ortada kesin bir mahkeme kararı varmış gibi mülk sahibini haklı ilan edip oradaki insanları "işgalci" saymak en hafif tabirle hukuki cehalettir. İşin sosyolojik boyutunu zaten hiç konuşmuyorum. 1960’larda, 70’lerde Anadolu’dan göç eden insanlara devlet barınacak yer sunamadığı için halk kendi çaresine baktı. Beğenin ya da beğenmeyin, bugün İstanbul’un belki de %70’i bu şekilde kuruldu. Kimse o dönemin çarpık kentleşmesini savunmuyor ama onlarca yıllık bu tarihsel gerçekliği yok sayıp oradaki insanlara "hırsız" muamelesi yapmak hangi vicdana sığar? Ama beni asıl düşündüren şey başka. Bizim toplumumuzda hep "garibandan, mazlumdan yana olma" gibi bir algı vardı. Son dönemde bunun tam tersine evrildiğini görmek dehşet verici. İnsanlar durumun hukuki ve tarihsel arka planına bakmadan, otomatik olarak sermayenin ve güç sahibinin yanında saf tutuyor. Dar gelirli insana karşı takınılan bu nefret dili, toplumda yaşanan o derin sosyal çürümenin ve empati yoksunluğunun en net göstergesi. İnsanları bir çırpıda silip atmadan önce biraz hukuka, biraz kentin tarihine ve en çok da vicdanımıza bakmamız gerekiyor.

Türkiye’de Kuşaklar Arası Kültürel Birikim: Boyumuzun Ölçüsünü Görelim Türkiye’de toplumun eğitim düzeyi, bilgi ve görgüsü, kültürel birikimi ve düşünsel ufku üzerine pek çok tartışma yapılıyor. Kimileri son 30 yılda önemli mesafe katettiğimizi, kimileri ise toplumun kültürel derinliğinin yetersiz olduğunu söylüyor. Peki, bu tartışmayı somut göstergeler üzerinden yapmaya ne dersiniz? Bugün yaşayan bir insanı, babasını ve dedesini birlikte değerlendirelim. Üç kuşak boyunca eğitim, kitap okuma ve farklı şehirleri tanıma bakımından belirli bir birikim arayalım. Elbette kültürel birikim diplomayla, okunan kitap sayısıyla veya görülen şehirlerle ölçülemez. Ancak bunların, kişinin ve ailesinin kültürel donanımı hakkında fikir veren önemli göstergeler olduğu da göz ardı edilemez. Üstelik çıtayı öyle çok da yüksek tutmayalım. Bakalım bu ölçütleri karşılayanların oranı yüzde kaçı buluyor? 1. DEDE • En az ortaokul mezunu olmak. • En az 5 kitabı baştan sona okumuş olmak. • En az 3 farklı şehir görmüş ve bunların bazılarında bir süre yaşamış olmak. 2. BABA • En az lise mezunu olmak. • En az 10 kitabı baştan sona okumuş olmak. • En az 5 farklı şehir görmüş ve bunların bazılarında bir süre yaşamış olmak. 3. KİŞİNİN KENDİSİ • En az üniversite mezunu olmak. • En az 15 kitabı baştan sona okuyup tahlil etmiş olmak. • En az 10 farklı şehir görmüş ve bunların bazılarında bir süre yaşamış olmak. Sorum şu: Türkiye’de üç kuşak boyunca bu ölçütleri karşılayan insanların oranı sizce yüzde kaçtır? Yüzde 10’u geçer mi? Peki, aynı ölçütleri Almanya, Belçika veya Sırbistan gibi Kuzey Doğu Avrupa ülkelerine uyguladığımızda nasıl bir tabloyla karşılaşırız? Bu ülkelerle aramızdaki fark sizce ne düzeydedir? Benim derdim yalnızca kaç kişinin üniversite bitirdiği, kaç kitap okuduğu veya kaç şehir gördüğü değil. Asıl mesele, kültürel birikimin toplumda ne ölçüde yaygınlaştığı ve kuşaktan kuşağa ne ölçüde aktarılabildiğidir. Cumhuriyetimizin 103. yılını kutlarken kendimize bir soru daha soralım: Cumhuriyetimiz, geride bıraktığı bir asırda bu kültürel birikimi kuşaklar boyunca yaygınlaştırma konusunda ne ölçüde başarılı oldu? Cumhuriyetimizin ikinci yüzyılında çok daha iyi bir tabloya ulaşabilmek dileğiyle… 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun!