نشر صوتی آوانامه

«نشر صوتی آوانامه » ماندگارترین اثرها و کتاب های ادبیات فارسی و بین الملل را به همکاری آرمان سلطان زاده و همکارانشان صوتی کرده است. و « جای خالی سلوچ » دولت آبادی خواندنش و شنیدنش به یک اندازه تاثیر گذار است.

دیروز رمان « گتسبی بزرگ» اسکات فیتز جرالد را، که سالها پیش خوانده بودم، این بار با صدای آرمان سلطان ‌زاده در یک پیاده ‌روی بسیار طولانی در نیویورک دوباره شنیدم؛ یک‌ نفس، از ابتدا تا انتها. و عجیب بود که این بار رمان چقدر ملموس ‌تر شده بود. حالا که خودم در شرق آمریکا بود و باش دارم، جغرافیای رمان دیگر برایم نامهایی‌ دور و ادبی نیست؛ خیابانها، پل ها و ساحل ‌هایی ‌اند که از آنها گذشته‌ام. تخیل تصویری‌ ام، که همیشه در خواندن با من است، این بار جای پای واقعی داشت. گتسبی بزرگ را معمولا رمانی درباره عشق و ثروت می‌خوانند، اما من این بار، بیش از هر چیز، با رمانی درباره زمان رو به‌ رو شدم؛ درباره انسانی که نمی‌خواهد بپذیرد گذشته گذشته است. جی گتسبی از فقر می آید، نامش را عوض می‌کند، هویتش را از نو می‌سازد و عمارتی می‌ خرد درست رو به‌ روی خانه زنی که سالها پیش از دستش داده است. ظاهرا تجسم کامل « رویای آمریکایی» است. اما فیتز جرالد با دقتی بی‌ رحمانه میان دو چیز فاصله می‌گذارد: ثروتمند شدن و تعلق داشتن. گتسبی می‌تواند پول بسازد، کتابخانه بخرد و مهمانی‌ هایی برپا کند که نیمی از نیویورک به آن بیاید، اما نمی‌تواند گذشته طبقاتی‌ اش را بازنویسی کند. تام و دِیزی بوکانن از پیامد ویرانگری هایشان می‌گریزند، چون امتیاز موروثی پناهشان می‌دهد؛ گتسبی، با همه ثروتش، این پناه را ندارد. جامعه‌ای که موفقیت را حاصل تلاش فردی جلوه می‌دهد، در عمل برای همه یک قاعده ندارد. در تمام مدتی که به رمان گوش می‌ دادم، ذهنم مدام به کابل بر می‌گشت؛ به نسلی که در سالهای جمهوریت، در فاصله ‌ای کوتاه و اغلب از راه‌ هایی نا روشن، به ثروتی ناگهانی رسید. خانه ‌های مجللی با ستون‌ های بلند، شیشه‌ های رنگی و نماهایی که از دور فریاد می‌زدند، خانه‌ هایی که بیش از آنکه برای زیستن ساخته شده باشند، برای دیده‌شدن ساخته شده بودند. اما وقتی داخل اکثر این خانه‌ ها می‌رفتی، چیزی دیگر خودش را نشان می‌داد: در دکور، در چیدمان، در نسبت آدم‌ ها با اشیای اطرافشان. مبل ‌هایی که کسی رویشان نمی‌نشست، اتاقهایی که فقط برای مهمان آراسته شده بودند، تجملی که به تن صاحبش زار می‌زد. می‌شد فهمید این سبک چقدر کم به آن فرد تعلق دارد. در رمان صحنه‌ای هست که مهمانی در کتابخانه گتسبی شگفت‌ زده می‌شود که کتاب‌ها واقعی ‌اند، اما صفحه‌ها یشان هرگز بریده و خوانده نشده است. کتابخانه برای نمایش است، نه برای خواندن. فکر کنم بوردیو بود و یا کسی دیگر که می‌گفت سلیقه را نمی‌شود یک‌ شبه خرید؛ پول را می‌توان ناگهان به دست آورد، اما شیوه زیستن، حافظه ‌ای است که در بدن و عادت رسوب می‌کند. با این همه، نمی‌خواهم این نسل را تحقیر کنم. تراژدی گتسبی تراژدی آنها هم بود: ثروتی که در جامعه ‌ای با مشروعیتی شکننده انباشته شد، و در یک تابستان، در اگست ۲۰۲۱، آن خانه‌ های پر نمایش یک‌ شبه خالی ماندند. نمایش دارایی، در نهایت، نتوانست تعلق بسازد. اما لایه عمیق ‌تر رمان، به گمان من، روان‌ شناختی است. گتسبی عاشق دِیزی نیست؛ عاشق تصویری است که از دِیزی ساخته. او از زنی واقعی که زندگی کرده، تغییر کرده و انتخاب کرده، می‌ خواهد که گذشته را انکار کند. عشق در اینجا به پروژه کنترل واقعیت بدل می‌شود. دِیزی برای او نه یک انسان، که نشانه است: نشانه پذیرفته ‌شدن، جبران تحقیر، اثبات اینکه دیگر آن جوان فقیر نیست. و این تناقض اوست: مردی که به آینده خیره شده، اما آینده‌ای که می‌خواهد چیزی جز بازگشت به گذشته نیست. فیتز جرالد هوشمندانه این داستان را از زبان گتسبی روایت نمی‌ کند. از زبان نیک کاراوی روایت می کند؛ نیک کاروای راوی، دوربینی خنثی نیست؛ شیفته می‌شود، فاصله می‌گیرد، قضاوت می‌کند. ما گتسبی را فقط از خلال نگاه او می‌شناسیم، و همین فاصله میان گتسبیِ واقعی و گتسبیِ روایت‌ شده، او را همیشه نیمه ‌راز آلود نگه می‌دارد. پرسشی که برای من، در مقام فیلمساز، همیشه زنده است: چه کسی حق دارد زندگی دیگری را روایت کند، و آن روایت تا کجا خودِ آن آدم است؟ راه رفتن در نیویورک و شنیدن گتسبی، خواندن نقشه‌ ای است که هنوز روی زمین باقی است. لانگ‌ آیلند با دو شبه‌جزیره رو به‌ رویش، « تخم‌مرغ غربی» تازه‌ به‌ دوران ‌رسیده‌ ها و « تخم‌مرغ شرقی» ثروت موروثی، همچنان همان شکاف طبقاتی را در معماری و فاصله‌ اش حمل می‌کند. دره خاکستر ها، که فیتز جرالد از زمین‌ های پسماند کوئینز الهام گرفته بود، امروز پارکی است، اما وقتی از پل کوئینز بورو به منهتن نگاه می‌کنی، هنوز می‌فهمی آن شهر از آن سو چگونه مثل وعده‌ای درخشان به نظر می‌ آمد. برای من که چشم یک فیلمساز دارم، رمان این بار نه فقط خوانده، که « دیده» شد.