Mohammad Mosaddegh. Afgezet via Operatie Ajax door CIA en MI6. Daarmee werd niet simpelweg een leider vervangen, maar de interne samenhang van Iran fundamenteel verstoord. De Mohammad Reza Pahlavi werd in die nieuwe machtsconfiguratie verankerd en bouwde, gesteund door het Westen, een staat die uiterlijk moderniseerde maar intern afhankelijk en ongelijk bleef. Die periode creëerde een elite die niet primair geworteld was in de samenleving, maar in externe steun en interne loyaliteitsstructuren. Dat maakte het systeem ogenschijnlijk stabiel, maar in werkelijkheid gefragmenteerd. De repressie via politie en geheime diensten hield het geheel bij elkaar, maar vergrootte tegelijk de afstand tussen staat en bevolking. De breuk van 1953 moet daarom niet lineair worden gezien als oorzaak van alles wat volgde, maar als een blijvende verstoringslaag in het systeem. Die verstoring werkte door in de vorming van parallelle machtsstructuren, wantrouwen en een elite die intern verdeeld en daardoor extern beïnvloedbaar bleef. Dat creëert tot op de dag van vandaag toegangspunten voor buitenlandse invloed en infiltratie, niet als incident, maar als structureel gevolg van die eerdere ontkoppeling. Tegen die achtergrond moet ook het sjiitisch fundamentalisme worden begrepen. Dat was niet alleen een reactie op westerse culturele projectie, maar ook een interne hergroepering van macht rond bestaande religieuze netwerken die wél geworteld waren in de samenleving. Waar de staat zijn legitimiteit verloor, vulde religie het vacuüm — niet als puur ideologisch fenomeen, maar als alternatief ordeningsprincipe. Dat leidde uiteindelijk tot de omwenteling van 1979, waarin de Shah werd verdreven. Maar ook daarna bleef de onderliggende dynamiek bestaan: een systeem dat ooit van buitenaf is herschikt, blijft intern gevoelig voor fragmentatie en daarmee voor externe druk. In de huidige oorlogssituatie wordt zichtbaar hoe diep die lagen nog doorwerken. Wat internationaal door een groeiend aantal juridische en politieke stemmen als een illegale oorlog met discutabele doelkeuzes wordt bestempeld, heeft intern een tegenovergesteld effect: waar fragmentatie historisch een zwakte was, lijkt externe druk het Iraanse systeem juist opnieuw te comprimeren. Aanvallen van buitenaf — inclusief op civiele infrastructuur — verschuiven de interne dynamiek van verdeeldheid naar (tijdelijke) samenhang, waarbij delen van de bevolking zich, al dan niet gedwongen, weer rond staat en natie organiseren.