Ísland, partýþjóðin Morgunblaðið, 19. október 2026 „Áfengi hefur lagt íslenskt félagslíf svo rækilega undir sig að drykkjan er orðin sjálfur viðburðurinn og tilefnið aðeins átyllan.“ Íslendingar taka partý mjög alvarlega. Ekki vegna ánægjunnar, heldur vægis þeirra í lífinu. Eftirvæntingin varir dögum saman, stundum vikum. Á sunnudeginum er partýið orðið að nýrri Íslendingasögu: Þetta var frábært! Ótrúlegt kvöld! Legendary partý. Sannarlega ógleymanlegt. Þú hefðir átt að sjá þennan og hinn! Hvað gerðist í raun? Kannski heilmargt. Gömul vináttubönd voru treyst og ný hnýtt. Ástarævintýri hófst. Hjónaband komst í hættu. Slúður fyrir komandi viku var tryggt. Morguninn eftir er þó mikilfengleikinn sem kvöldinu er eignaður í beinu hlutfalli við þýðingarleysi þess. Svo eru það stórafmælin. Stórir áfangar á ævinni þar sem uppskeru lífsins er fagnað. En undir yfirborði fullorðinsveislunnar leynist enn afmælisveisla barnsins — nú með áfengið í öndvegi. Á hverri íslenskri samkomu er kunnugleg manngerð: „hrókur alls fagnaðar“. Furðumargir telja sig slíka hróka (og byggja það mat á eigin meðmælum). Sömu sögurnar, sömu brandararnir og sama númerið, sem verður bara háværara eftir því sem líður á kvöldið. „Hrókur alls fagnaðar“ er í raun hundleiðinlegur. Samfélag án hátíðarhalda væri óbærilegt og í landi langra, dimmra vetra þarf vart mannfræðing til að skýra löngunina til að koma saman, hlæja og gera sér glaðan dag. En eitt er að hafa rúm fyrir skemmtun í lífinu, annað að skipuleggja lífið í kringum hana. Ísland virðist nú falla í seinni flokkinn. Áfengi og íslenska partýið eru orðin óaðskiljanleg, nánast samheiti. Tilefnið getur verið afmæli, endurfundir, fyrirtækjaviðburður, hátíð eða einfaldlega föstudagur. Tilefnið breytist. Drykkjan ekki. Áfengi hefur lagt íslenskt félagslíf svo rækilega undir sig að drykkjan er orðin sjálfur viðburðurinn og tilefnið aðeins átyllan. En hlátur, tónlist, dans, samræður, glaumur og gaman komast ágætlega af án efnafræðilegrar aðstoðar. Nærri einn af hverjum fjórum Íslendingum er með skaðlegt drykkjumynstur. Þegar svo er ástatt er áfengi ekki einkavandi fámenns hóps vandræðamanna. Það hefur gegnsýrt íslenskt samfélag. Hrifning Íslendinga af partýum skipti litlu máli ef hún einskorðaðist við einstaka laugardagskvöld. En samfélag opinberar gildismat sitt. Ungt fólk tileinkar sér það sem vekur áhuga hinna fullorðnu og tekur mið af hegðun þeirra. Börn alast ekki upp í skólum. Þau alast upp í menningu. Ísland veltir nú fyrir sér slökum námsárangri barna sinna. Sökudólga er leitað meðal góðkunningja umræðunnar: kennara, námskrár, samfélagsmiðla, námsmats og prófa. En þar er gengið fram hjá grundvallarspurningunni: Hvað hefur unga fólkinu þegar verið kennt að meta? Hverja sér litli Helgi setta á stall? Poppstjörnur, knattspyrnumenn og frægt fólk sem engu skiptir. Fleiri vísbendingar fær hann úr kynlífs- og kynjapólitík og BDSM-glenningum í skrúðgöngu niður Skólavörðustíg. Það er varla hægt að lá það barni að draga þá ályktun að þetta sé það sem hinir fullorðnu telji mikilvægt. Hefur Helgi heyrt um Sigurð Helgason, einn fremsta stærðfræðing 20. aldar og einn mesta vitsmunamann sem Ísland hefur alið? Veit Gunna af Ara Brynjólfssyni, merkum íslenskum eðlisfræðingi sem stundaði rannsóknir á matvælaöryggi sem enn skipta máli í dag? Það sem barn sér ekki getur það ekki stefnt að. Skóli sem sýnir börnum mestu afrek mannkyns mótar þau öðruvísi en skóli sem sýnir þeim grófar kynlífsteikningar sem kynfræðslu. Siðmenning sem gerir takmarkaðar kröfur elur fyrirsjáanlega af sér takmarkaðan metnað. Ólíkt fjölmennari samfélögum hefur Ísland ekki svo mikinn mannauð að það geti leyft sér að sóa honum. Eistland, sem er ekki stærra og nýtur ekki heldur meira dagsljóss að vetri, sýnir að smæð stendur ekki í vegi fyrir afburðaárangri í menntun. Svo er það hinn endi ævinnar. Nýlegar afhjúpanir Kveiks um meðferð á öldruðum fara illa saman við það sem ég hef lengi talið: að Ísland sé í grunninn mannúðlegt samfélag. Ungir og aldnir standa á sitt hvorum enda ævinnar. Annar hópurinn á enn eftir að leggja sitt af mörkum; hinn hefur þegar gert það. Hvorugur fer með völd og báðir eru háðir þeim sem standa þeirra á milli. Það sem við setjum fyrir augu hinna ungu segir þeim hvað sé þess virði að verða. Hvernig við komum fram við hina öldruðu segir þeim hvers virði það var að verða eitthvað. Að lokum þagnar tónlistin og hláturinn, gengið er frá glösum og timburmennirnir líða hjá. Partýið er ekki uppskeran, hversu stórt sem afmælið er. Það er ekki Íslendingasaga, hvað sem sagt er á sunnudeginum. Siðmenning sem tekur hátíðahöld fyrir afrek hefur þegar lýst því yfir hvað hún telur verðugt að stefna að í lífinu og hvers virði hún metur það að gera nokkuð úr sér.