سولوژن

مرجان ساتراپی و داستان ما و دیگران از دیروز چند نقد درباره مرجان ساتراپی و آثارش خواندم که این نوشته واکنش به آن است. قبل از هر چیز بگویم که من ماشین تبلیغاتی جمهوری اسلامی را در فضای خارج از ایران بسیار موفق می‌دانم. اتفاقا برخلاف تصور ناقدان یکی از دشواری‌های کسانی مثل مرجان ساتراپی در جهان بیرون از ایران، همیشه این بوده است که با این انگاره بجنگند که آنچه «ما» می‌خواهیم چیزی است که «ما» می‌خواهیم، نه چیزی که «غرب لیبرالیست امپریالیست» به ما حقنه کرده است. در جبهه مقابل ساتراپی‌ها، لشکر عظیمی از آکادمیسین‌ها و فعالان مدنی ضدامپریالیسم چنان صف کشیده‌اند که حتی کلاه جمهوری اسلامی هم از آن پشت پیدا نیست! یکی از مهم‌ترین مشکلات این نقدها این است که چرا داستان آن دیگران را نگفتی. پرسپولیس تاریخ‌نگاری و پژوهش مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی انقلاب نیست. این اثر یک اتوبیوگرافی مصور است. روایت زندگی دختری از یک خانواده مشخص در یک موقعیت تاریخی مشخص. وظیفه خودزندگینامه، روایت پیچیدگی‌های جامعه ایران نیست. ایران برای اغلب مخاطبان غیرایرانی هم یک جعبه دربسته است. این مخاطب فقط انسان سفیدپوست غربی نیست، روزنامه‌نگار ترک، نویسنده عرب، کاسب آفریقایی، دانشجوی پاکستانی و بقیه و بقیه هم هستند. از درون این جعبه صداهای مختلفی به بیرون درز می‌کند، یکی از این صداها ویدئوهای لگویی است، یکی پرسپولیس، یکی لولیتاخوانی، یکی مقالات آکادمیسین‌های ایرانی‌تبار در رسانه‌های غربی و صداهای دیگر. اشکال از جایی آغاز می‌شود که فکر کنیم هر کدام از این صداها «تنها روایت ایران»‌اند. اگر با سلاح ایده‌های ادوارد سعید بالای سر راویان جوامع شرقی بایستیم و فکر کنیم هر ایرانی که تجربه سرکوب، تبعید یا اجبار حجاب را روایت کرده یا هر سوری که تجربه استبداد اسد را روایت کرده یا هر فعال مدنی که برای حقی ساده مثل رانندگی در عربستان تلاش کرده است به «مخبر بومی» غرب تبدیل شده، عملاً امکان روایت انتقادی از درون جوامع غیرغربی از بین می‌رود. به جز این درست است که تصویرگری‌های ساتراپی در پرسپولیس سیاه و سفیدند ولی او واقعیت را سیاه (ایران) و سفید (غرب) روایت نکرده است. اتفاقا در روایت مهاجرتش اصلا و ابدا غرب را بهشت تصویر نمی‌کند. بنابراین تصویر «ایران تاریک در برابر غرب روشن» نقد درستی به کارهای او نیست. در یکی از نقدها خواندم که دهه شصت فقط زندان، جنگ و سرکوب نبوده و ما در این دهه شاهد ایثار، ایمان، همبستگی و امید هم بوده‌ایم. اول اینکه درباره آن ایثار و مقاومت، میلیون‌ها نسخه اثر منتشر شده است. ادبیات، گزارش روزنامه‌نگارانه نیست که نویسنده آن موظف باشد محتوایی متوازن بسازد. دوم اینکه آیا در آن هزاران اثری که با فرم‌های مختلف در جمهوری اسلامی منتشر شده هرگز رنج این بخش جامعه، حتی در حد اشاره، به رسمیت شناخته شده است چه برسد به روایت بلند و عمیق؟ در کدام آثار منتشرشده در جمهوری اسلامی رنج خانواده‌های قربانی زندان، سرکوب سیاسی یا محدودیت‌های اجتماعی روایت شده است؟ یکی از نقدها ادعا می‌کند که ساتراپی مانند یک «توریست اروپایی» در ایران زندگی می‌کرد. این نقد از این جهت جالب است که نویسنده وجود آن «دیگری» را که ساتراپی یک نمونه آن است چنان بیگانه می‌بیند که حتی در «ایرانی» بودنش هم تردید می‌کند. ساتراپی در تهران متولد شده، سال‌های کودکی و نوجوانی‌اش را در ایران گذرانده، انقلاب و جنگ را تجربه کرده و آن طور که خودش می‌گوید به‌شدت از آنها تاثیر گرفته و بخش مهمی از هویت آثارش دقیقاً حول همین تعلق شکل گرفته است اما بخشی از جامعه، از جمله نقدنویسان، چنان به حوزه زندگی و رنج‌های او نزدیک نشده و آن را نشناخته‌اند که آن جهان به اندازه جهان یک «توریست اروپایی» برایشان بیگانه است. طرح انسان ایرانی را از روی یک شابلون نزده‌اند که بگوییم هر کس به این تصور ما نزدیک نبود اصلا ایرانی نیست و توریست اروپایی است! بین اختلاف طبقاتی با تفاوت هویتی فرق است. حرف آخر هم این‌که مرجان ساتراپی‌ها در همه دهه‌های حاکمیت جمهوری اسلامی، حتی اگر نمی‌خواستند هم ناچار بودند روایت آن بخش دیگر جامعه را بخوانند، ببینند و حتی در مدرسه درباره‌اش سخنرانی کنند و امتحان بدهند. آن بخش دیگر جامعه برای درک رنج جهان ساتراپی چه کرده است؟