सिंहासनगता नित्यं पद्माश्रितकरद्वया | शुभदास्तु सदा देवी स्कन्दमाता यशस्विनी || नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी नवदुर्गेतील पाचवे स्वरूप असलेल्या स्कंदमाता देवीची पूजा केली जाते. भगवान शिव आणि पार्वती यांचे पुत्र स्कंद अर्थात कार्तिकेय यांची माता म्हणून पार्वतीला "स्कंदमाता" असे संबोधले जाते. कार्तिकेयाला षडानन, कुमार आणि मुरुगन या नावांनीही ओळखले जाते. स्कंदमाता हे मातृप्रेम, करुणा, शक्ती आणि ज्ञान यांचे प्रतीक मानले जाते. स्कंदमाता देवीला चार हात आहेत. तिच्या दोन हातांत कमळपुष्पे असून एका हाताने ती आपल्या पुत्राला आधार देते, तर दुसरा हात भक्तांना आशीर्वाद देणाऱ्या वरदमुद्रेत असतो. तिच्या मांडीवर बालरूपातील सहामुखी कार्तिकेय विराजमान असतो. देवीचे वाहन सिंह असून ती कमळावरही विराजमान झालेली दाखवली जाते. कमळावर आसनस्थ असल्यामुळे तिला "पद्मासना" असेही म्हटले जाते. तिची कांती गौरवर्णीय आणि मुखकमल प्रसन्न व तेजस्वी आहे. स्कंदमातेची उपासना केल्याने देवीच्या मातृशक्तीबरोबरच तिच्या पुत्र कार्तिकेयाचीही कृपा प्राप्त होते. भक्तांना ज्ञान, शक्ती, समृद्धी, मनःशांती आणि आध्यात्मिक उन्नती लाभते. संततीचे कल्याण आणि रक्षण यांसाठीही स्कंदमातेची उपासना केली जाते. तारकासुर हा वज्रांग आणि वज्रांगी यांचा पुत्र होता. त्याने कठोर तपश्चर्या करून ब्रह्मदेवांना प्रसन्न केले आणि केवळ भगवान शिवांच्या पुत्राकडूनच आपला वध व्हावा असा वर मागितला. सतीच्या आत्मदहनानंतर भगवान शिव गहन तपश्चर्येत मग्न झाले होते. त्यामुळे शिवपुत्राचा जन्म होणे अशक्यप्राय आहे असा तारकासुराचा समज होता. या वरदानामुळे उन्मत्त झालेल्या तारकासुराने देव, ऋषी आणि मुनी यांना त्रास देण्यास सुरुवात केली. त्याच्या अत्याचारांमुळे त्रस्त झालेल्या देवांनी ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्याकडे मदत मागितली. तारकासुराचा वध करण्यासाठी शिव-पार्वती यांचा विवाह होणे आणि त्यांना पुत्रप्राप्ती होणे आवश्यक होते. पार्वतीने भगवान शिवांना पतीरूपाने प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न झालेल्या शिवांनी तिच्याशी विवाह केला. पुढे त्यांच्या पुत्राचा कार्तिकेयाचा जन्म झाला. कार्तिकेय शूर आणि पराक्रमी असल्यामुळे त्याची देवसेनेचा सेनापती म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. देव आणि दानव यांच्यातील युद्धात कार्तिकेयाने तारकासुराचा वध केला आणि देवांना त्याच्या अत्याचारांतून मुक्त केले. आपल्या पराक्रमी पुत्रासह मातृस्वरूपात प्रकट झालेल्या पार्वतीला "स्कंदमाता" हे नाव प्राप्त झाले. स्कंदमाता ही मातृप्रेम, वात्सल्य आणि संरक्षणाचे प्रतीक आहे. स्कंदाच्या सहा मुखांचा संबंध सहा इंद्रियांशी तर स्कंदमातेचा संबंध न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग, वेदांत आणि मीमांसा या सहा दर्शनांशी जोडला जातो. त्यामुळे ती ज्ञानाची जननी मानली जाते. नवरात्रीच्या पाचव्या दिवशी देवीची कमळपुष्प अर्पण करून, धूप-दीप आणि नैवेद्य दाखवून पूजा केली जाते. वाराणसी येथील स्कंदमाता मंदिर प्रसिद्ध आहे. स्कंदमाता ही मातृप्रेम, ज्ञान, धैर्य आणि दुष्टशक्तींवर विजय मिळविणाऱ्या आदिशक्तीचे दिव्य स्वरूप आहे. #स्कंदमाता #नवदुर्गा #पाचवी_माळ #नवरात्रोत्सव