Harry Walstra🌈

Twee mooie interviews in de Volkskrant, twee weken geleden, Zaterdag 17 oktober met Paul Scheffer en maandag 19 met Rob Riemen, de bevlogen directeur van Nexus, de denktank over Europese cultuur. Van beide schrijvers gebruikte ik wel teksten bij mijn colleges over Europese cultuur. daarom toch even wat opmerkingen bij deze stukken. Scheffer is een van de sociologen in Nederland gezegend met een brede blik die decennia overschrijdt. Zijn essays als ‘De vrijheid van de grens’, over het complexe spanningsveld tussen burgerrechten en universele mensenrechten zijn erg verhelderend. In dit interview laat hij zien dat de vermeende onaantastbaarheid van ‘grenzeloze rechten’ een belangrijke oorzaak is van de electorale dynamiek van deze tijd. Het midden kwijnt weg, de flanken groeien. Maar als middenpartijen populistische tendensen willen bestrijden zouden ze toch vooral bij zichzèlf te rade moeten gaan, zegt hij. Een open deur zou je zeggen, maar in pers en politiek houdt men die stevig op slot, het denken staat stil. Jammer, want juist omdat het politieke midden met haar neoliberale marktverdwazing en focus op radicale individualisering, de publieke zaak zo heeft verwaarloosd, staat ze zelf aan de basis van afnemend maatschappelijk vertrouwen. Bovendien bleek ‘Den Haag’ niet in staat om adequate oplossingen te vinden voor, veelal met dédain of onverschilligheid tegemoet getreden, legitieme zo niet primaire behoeften en belangen van burgers. Zorgelijk, want met een politiek verhaal dat voornamelijk leunt op de gecultiveerde afkeer van je rechtse tegenstander kun je geen mensen inspireren. En juist die ‘rechtse’ partijen lijken beter dan linksliberalen te begrijpen dat ‘ouderwetse waarden’ als gemeenschapszin en een gedeelde culturele identiteit, een samenleving kunnen bezielen. Daar ligt dus een kans, maar een hele kleine… de maatschappelijke en bestuurlijke uitdagingen zijn immens, en daar hebben ook zij geen antwoord op. Om even met Le Pen te beginnen, ik denk niet dat zij Frankrijk sociaaleconomisch en financieel weer op de rails te krijgen… Maar Scheffer blijft optimistisch en gelooft in de vitaliteit van de Europese samenleving. Rob Riemen kijkt verder, als theoloog en politiek filosoof kijkt hij over eeuwen heen en terug. Des te meer reden om zich zorgen te maken. Zijn levensmotto is het doorgeven van de culturele erfenis van de Europese beschaving, het verhaal van individuele vrijheid en gemeenschappelijke verantwoordelijkheid voor de publieke sfeer, de ontdekking van burgerschap als culturele identiteit en wetenschap als waarheidsvinding. Maar hij constateert een enorm intellectueel tekort in media en politiek. De taal waarmee wij onze werkelijkheid vormgeven is ontzettend platvloers en het bestaan daarom betekenisloos licht van gewicht. Fragiel zou ik het willen noemen. Een geopolitieke storm blaast Europa zo omver. Rob Riemen is pessimistisch. De interviewer van de Volkskrant heeft het over ‘die lange lappen tekst’ in de uitgaven van Nexus. ‘Die lange lappen tekst noemen wij essays, het woord is ontzettend belangrijk voor ons’, zegt Rob Riemen. En dat is de kern van wat hij doet: opvoeden. ‘Taal is wie we zijn.’ Ik voeg er nog maar even aan toe: ‘In den beginne was het woord, en het woord was onder ons, niets is geworden wat geworden is dan dat het door het woord geworden is.’ Een samenleving heeft taal en verhalen nodig, over waar ze vandaan komt en waar de ongewisse reis ons leidt. De verhalen van onze tijd zijn flinterdun, de regenboogvlag (en een merkwaardige rood-groene andere) het hoogste banier. Maar geestelijke en morele waarden zijn niet vrij verkrijgbaar, je hebt een bedding nodig. Daarom zou het verstandig zijn om de culturele bronnen die ten grondslag liggen aan deze kostbare beschaving te koesteren. In Alexandrië, Athene, Jeruzalem en Rome liggen de fundamenten, misschien wordt het tijd om opnieuw onze oude schatten op te graven en de bezielende verhalen door te vertellen.