Als we Jodenhaat willen bestrijden, moeten we collectieve schuld durven stoppen De beelden rond Ierland-Israël zouden ons ongemakkelijk moeten maken. Geen handdruk met de Israëlische aanvoerder, gebogen hoofden tijdens het volkslied, rouwbanden voor Gaza. Je kunt het allemaal uitleggen als protest tegen de Israëlische regering. Maar Netanyahu stond daar niet. Het waren voetballers. Dat onderscheid raken we steeds vaker kwijt. Een Israëlische universiteit heeft banden met de IDF, een wetenschapper werkt daar, een kunstenaar komt uit Israël of een sporter heeft militaire dienst verricht. Voor je het weet hangt er een verdenking omheen. Alsof een band of nationaliteit al iets zegt over persoonlijke betrokkenheid bij mogelijke oorlogsmisdrijven. Kijk naar Turkije na de mislukte staatsgreep van 2016. Erdoğan sloeg keihard terug. Tienduizenden mensen werden opgepakt en vele tienduizenden ambtenaren ontslagen. Europa protesteerde en waarschuwde voor “guilt by association”: schuld door associatie. Beschuldigingen moesten individueel worden vastgesteld. Maar vervolgens hoefde niet iedere Turk in Nederland zich voor Erdoğan te verantwoorden. Turkse kunstenaars, sporters en professoren werden niet automatisch verantwoordelijk gehouden voor zijn beleid. Waarom zou dat bij Israël anders zijn? Daar zit inmiddels een pijnlijke tegenstelling. Nederland verdedigt het Internationaal Strafhof en hamert op internationaal recht. Prima. Oorlogsmisdaden moeten onderzocht worden en niemand staat boven de wet. Maar kijk dan ook naar de standaard die het ICC zelf hanteert. Het vervolgt geen volk of nationaliteit. Het vervolgt personen en onderzoekt hun individuele strafrechtelijke verantwoordelijkheid. Terwijl Nederland internationaal die hoge standaard verdedigt, dreigt maatschappelijk tegenover Israëliërs soms een veel lagere lat te worden geaccepteerd. Een band met de IDF, militaire dienst of werken aan een Israëlische universiteit kan al genoeg zijn om iemand onder verdenking te plaatsen of samenwerking ter discussie te stellen. Dat is vreemd. Voor een arrestatiebevel wegens oorlogsmisdrijven verlangen we dossiers, bewijs en juridische procedures. Voor maatschappelijke uitsluiting dreigt soms een paspoort, werkgever of vermeende band voldoende te zijn. En dan Neurenberg. Na 1945 waren de vernietigingskampen geopend en miljoenen mensen vermoord. Als collectieve woede ooit begrijpelijk was, dan toen. Toch kwam er een tribunaal. Bewijs werd onderzocht, verdachten kregen verdediging en rechters spraken vonnissen uit. Zelfs nadat de SS als criminele organisatie was aangemerkt, betekende dat niet dat ieder individueel lid automatisch persoonlijk voor alle misdrijven werd veroordeeld. Individuele schuld bleef ertoe doen. Nederland haalt zelf Neurenberg aan wanneer het belang van het ICC en de internationale rechtsorde wordt verdedigd. Dan mogen we Nederland ook aan die onderliggende les houden. We vonden individuele schuld toen belangrijk genoeg om haar zelfs tegenover nazi's niet zomaar overboord te zetten. Waarom zou de lat tachtig jaar later lager mogen liggen voor een Israëlische wetenschapper, kunstenaar of voetballer tegen wie helemaal geen individuele aanklacht bestaat? Ook Duitsland werd niet voor generaties buiten de internationale gemeenschap geplaatst. Na bezetting, denazificatie en berechting werden de banden met West-Duitsland weer opgebouwd. Tien jaar na de oorlog werd het NAVO-lid en voormalige vijanden bouwden samen aan Europese samenwerking. Men maakte niet iedere Duitser tot Hitler. En bij Nederlandse Joden wordt het nog merkwaardiger. Zij hoeven helemaal geen band met Israël of de IDF te hebben. Waarom zouden zij zich voor Gaza moeten verantwoorden of eerst afstand moeten nemen van Israël? Als we antisemitisme en Jodenhaat werkelijk willen aanpakken, kunnen we niet tegelijkertijd collectieve schuld via de achterdeur toelaten omdat we het een boycot of Israël-kritiek noemen. Kritiek op Netanyahu? Prima. Demonstreren tegen de oorlog? Natuurlijk. Zijn er concrete aanwijzingen tegen een persoon, project of instelling, onderzoek die dan. Toon de betrokkenheid aan en trek waar gerechtvaardigd consequenties. Maar draai de bewijslast niet om. Daar ligt ook een verantwoordelijkheid voor de overheid. Niet alleen herdenken, toespraken houden en oproepen tot verbinding. Een land dat zichzelf presenteert als thuisbasis van het internationale recht moet ook durven zeggen: tot hier. Schuld is persoonlijk. Wie beschuldigt, bewijst. Wie niets heeft gedaan, wordt niet gestraft voor de groep waartoe een ander hem rekent. Dat principe verdedigen we terecht voor andere minderheden. Het moet dus ook gelden voor Joden en Israëliërs. Anders ontstaat iets wrangs: in naam van het internationale recht laten we precies de beginselen los die dat recht menselijk moesten maken. Als we zelfs dat na Neurenberg opnieuw moeten leren, mogen we ons afvragen wat al die jaren van herdenken ons werkelijk hebben geleerd.