Cem Akogul (@CemAkogul) header
Cem Akogul (@CemAkogul) profile picture

Tarihçi “SAKLI İSTANBUL" Yapımcı ve Sunucusu

Joined March 2010
Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)Photo by Cem Akogul (@CemAkogul)
İstanbul’un tarihi katmanlarını gözler önüne seren Saklı İstanbul belgeselimiz 8 bölümden oluşan 2. sezonuyla Netflix’te…
9
66
4,058
Cem Akogul retweeted
🌐KÜDENFOR'da Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin 90. Yılı Vesilesiyle Düzenlenen Uluslararası Hukuk, Milli Güvenlik ve Karadeniz Jeopolitiği Paneli Hk. Bilgi Notu: 📌Dün (17 Kasım 2026) Koç Üniversitesi Denizcilik Forumu (KÜDENFOR) olarak Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin 90. yılı vesilesiyle Rahmi M. Koç Müzesi'nin tarihi Fenerbahçe Vapuru'nda bir panel gerçekleştirdik. Bu anlamlı buluşmanın gerçekleştirilmesine öncülük eden, Sözleşme'nin tarihsel, hukuki ve stratejik öneminin anlaşılmasına yönelik çalışmalarıyla düşünce dünyamıza kıymetli katkılar sunan KÜDENFOR Kurucu Direktörü Amiral Cem GÜRDENİZ'e emekleri, rehberliği ve öncülüğü için içtenlikle teşekkür ediyorum. 📌Panel kapsamında ben de "Karadeniz'deki Tırmanma Sarmalı ve Deniz Ticaretine Etkisi" başlıklı bir sunum yaptım. 🔸Karadeniz'de askeri tırmanmanın deniz ticaretine yansımalarını, Ukrayna-Rusya Savaşı'nın deniz ulaştırma hatları ve enerji taşımacılığı üzerindeki etkilerini, liman ve enerji altyapılarına yönelik saldırıları, yaptırım rejimlerini ve deniz sigortacılığında değişen risk algısını ele alarak Karadeniz'deki şiddetin momentumunu açıklamaya çaba gösterdim. 🔸Bilhassa güvenlik risklerinin değerlendirilmesinde münferit hadiselerden uzaklaşarak, birbirini besleyen gelişmelerin yarattığı tırmanma sarmalı ve bunun deniz ticaretinde oluşturduğu birikimli etkiler üzerinden değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmeye çalıştım. 📌Panelimize değerli sunumlarıyla katkıda bulunan Doç. Dr. Kerem GÜLAY @KeremGulay hocama (Uluslararası Boğaz Rejimleri ve Milli Güvenlik: Karşılaştırmalı Uluslararası Hukuk Bakımından Montrö Boğazlar Sözleşmesi) ve Bilal Ersin ELİKOĞLU @ersinelikoglu (Montrö ve Karadeniz Dijital Altyapı Jeopolitiği) hocama, ayrıca bizlerle birlikte olan bütün deniz dostlarına teşekkür ediyorum.
7
1
22
5,110
İstanbul Surlarının Arasında Saklanan 1.600 Yıllık Mezar: Silivrikapı Hypogeumu 1988 yılında, İstanbul’un (Theodosius) Kara Surları’nda, Silivrikapı’nın kuzeyinde, 37 numaralı kule yakınında gerçekleştirilen çalışmalar sırasında olağanüstü bir arkeolojik keşif yapıldı: İki sur hattı arasında, yüzyıllardır gizli kalmış bir Geç Antik Çağ mezar yapısı ortaya çıkarıldı. Yaklaşık V. yüzyılın başlarına tarihlendirilen bu yeraltı mezarı (hypogeum), beş lahit barındırıyordu. Lahitlerin kabartmalarında İsa ve havarileriyle birlikte Eski Ahit’ten sahneler de yer alıyordu. Bu ikonografik program, erken Hristiyan sanatının Roma mezar geleneğini nasıl dönüştürdüğünü gösteren dikkat çekici bir örnektir. Özellikle havarilerin tasvir edildiği kabartmalar, Konstantinopolis’te Hristiyanlığın imparatorluk kültürünün merkezine yerleştiği dönemin sanat anlayışına ışık tutuyor. Silivrikapı Hypogeumu, İstanbul’un kara surlarının yalnızca askerî savunma yapıları olmadığını; çevrelerinde kentin dinî, toplumsal ve ölüm kültürüne ait izlerin de korunduğunu hatırlatan nadir arkeolojik buluntulardan biridir.
8
66
4
433
17,417
Bakırköy’de Kaybolan Bir İmparatorluk Anıtı: II. Theodosius Sütunu Bizans döneminde Hebdomon olarak bilinen Bakırköy, Konstantinopolis’in yedinci milinde, imparatorların tahta çıkış törenlerinin ve askerî geçitlerin düzenlendiği önemli bir merkezdi. 1921–1923 yıllarında, İstanbul’un işgali sırasında, Fransız arkeolog Robert Demangel yönetiminde, Ernest Mamboury ve Osmanlı arkeoloğu Théodore Macridy’nin (Toduraki Makridi) katkılarıyla yürütülen Hebdomon kazılarında, II. Theodosius’a (408–450) adanmış anıtsal sütunun kalıntıları belgelendi. Yaklaşık 11,25 metre uzunluğundaki granit sütun gövdesi ve yazıtlı Prokonnesos mermeri kaide parçaları, burada yükselen görkemli imparatorluk anıtının maddi kanıtlarıydı. Yazıtta imparatorun barbar kavimler karşısındaki zaferleri ve kız kardeşlerinin duaları vurgulanıyordu. Bu ifade, özellikle imparatorluk siyasetinde belirleyici rol oynayan kız kardeşi Pulcheria’nın nüfuzu açısından dikkat çekicidir. Bugün Ayasofya koleksiyonunda korunan yazıtlı mermer parçalar, bir zamanlar Bakırköy’de yükselen imparatorluk anıtının ve İstanbul’un büyük ölçüde kaybolmuş tören topografyasının tanıklarıdır.
2
8
1
54
2,444
Bayram Paşa Külliyesi: XVII. Yüzyıl İstanbul’unda Bir Küçük Şehir Modeli! İstanbul’un Haseki semtinde, IV. Murad’ın sadrazamlarından Bayram Paşa tarafından 1634–1635 yıllarında inşa ettirilen külliye, XVII. yüzyıl Osmanlı şehircilik anlayışının dikkat çekici örneklerinden biridir. Alışılmış büyük Osmanlı külliyelerinden farklı olarak bünyesinde cami bulunmayan bu yapı topluluğu; medrese, sıbyan mektebi, tekke, türbe, sebil, çeşme ve dükkânlarıyla adeta kendi içinde işleyen küçük bir şehir modeli oluşturuyordu. Eğitim, tasavvuf, su temini, ticaret ve sosyal yardım işlevlerinin aynı mimari bütünlükte örgütlenmesi, Osmanlı vakıf sisteminin yalnızca ibadet mekânları etrafında şekillenmediğini; kent yaşamının ekonomik, toplumsal ve kültürel ihtiyaçlarını karşılayan çok işlevli kurumlar yarattığını gösteriyor. Bayram Paşa Külliyesi, camisi olmadan da bir külliyenin nasıl kentsel merkez oluşturabildiğinin ve mimarlığın XVII. yüzyıl İstanbul’unda toplumsal hayatı nasıl örgütlediğinin somut bir örneğidir.
3
11
468
Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nin Altından Çıkan 1.500 Yıllık Bizans Kilisesi! İstanbul’un tarihî merkezinde, Beyazıt Devlet Kütüphanesi’nin 2013 yılındaki restorasyon çalışmaları sırasında, Geç Antik Çağ’a ait olduğu düşünülen üç nefli bir Bizans bazilikasının kalıntıları ortaya çıkarıldı. Geçmişte Konstantinopolis’in en önemli kamusal alanlarından Theodosius Forumu’nun doğusunda bulunan ve muhtemelen V. yüzyılın sonlarına tarihlenen yapının üç apsisli planı, duvarlarındaki fresk izleri ve farklı renklerde kesilmiş taş levhalarla oluşturulan opus sectile döşemesi, erken Bizans döneminin dinî mimarisine ve bezeme anlayışına ışık tutuyor. Kilisenin hangi azize veya azizeye adandığı, ne zaman inşa edildiği ve ne kadar süre kullanıldığı henüz kesin olarak bilinmiyor. Ancak bu buluntu, Konstantinopolis’in anıtsal meydanları çevresinde gelişen dinî yapılaşmanın ve İstanbul’un bugünkü kent dokusu altında saklı kalan mimari katmanlarının somut bir tanığıdır. Bugün kitapların korunduğu bir yapının altında, yaklaşık 1.500 yıl önce ibadet için düzenlenmiş başka bir mekânın izleri bulunuyor. İstanbul’un tarihsel sürekliliğini bundan daha çarpıcı anlatan çok az ayrıntı vardır (Görseller: Mimarizm).
6
28
3
250
35,283
Nuruosmaniye: Bir Padişahın Adını Veremediği Cami I. Mahmud, 1749’da İstanbul’un en görkemli selâtin camilerinden birinin inşasını başlattı. Ancak 1754’te, inşaat tamamlanmadan hayatını kaybetti. Eserini göremediği gibi kendi adıyla anılmasına da tanık olamadı. Cami, kardeşi ve halefi III. Osman tarafından 1755’te tamamlatıldı ve Nuruosmaniye adını aldı. Çemberlitaş’ta yükselen yapı, Osmanlı mimarlık tarihinde klasik üsluptan Barok estetiğe geçişin en önemli örneklerinden biridir. İnşasında Simeon Kalfa’nın önemli rol oynadığı cami, geleneksel dikdörtgen avlu düzeninden ayrılan at nalı biçimli avlusu, hareketli kemerleri, kıvrımlı silmeleri ve zengin taş işçiliğiyle XVIII. yüzyılın değişen mimari anlayışını yansıtır. Nuruosmaniye, yalnızca Osmanlı Baroğu’nun öncü anıtlarından biri değil, aynı zamanda bir padişahın başlattığı büyük bir mimari projenin, halefinin adıyla tarihe geçmesinin de çarpıcı bir örneğidir.
2
10
1
91
6,595
Haliç Kıyısında Bir Fabrikadan Fazlası: Feshâne-i Âmire Osmanlı sanayileşmesinin en önemli kurumlarından biri olan Feshâne-i Âmire, 1833’te II. Mahmud döneminde, yeni ordunun fes ihtiyacını karşılamak amacıyla kuruldu. Başlangıçta fes üretimine odaklanan işletme, zamanla dokuma ve çuha üretiminin de yapıldığı büyük bir sanayi tesisine dönüştü. 1843’te Haliç kıyısındaki Defterdar’a taşınan Feshane, Avrupa’dan getirilen makineler, yabancı teknik uzmanlar ve buhar gücünden yararlanan üretim düzeniyle Osmanlı’nın modern fabrikalaşma girişimlerinin öncü örneklerinden biri oldu. Ancak Feshane’nin az bilinen bir başka işlevi daha vardı: 1894’te fabrika bünyesinde açılan Sanayi Sıbyan Mektebi. Burada çocuklara temel eğitimle birlikte dokumacılık ve fabrika üretimine yönelik uygulamalı meslekî bilgiler verilmesi amaçlanıyordu. Bu okul, Osmanlı modernleşmesinin yalnızca dışarıdan makine ve teknoloji ithal etmekten ibaret olmadığını; sanayi üretimini sürdürecek yerli teknik iş gücünü yetiştirme arayışını da içerdiğini gösteriyor. Bugün restore edilerek kültür ve sanat mekânına dönüştürülen Feshane, Haliç’in sanayi geçmişinin yanı sıra Osmanlı’nın teknik eğitim tarihinin de önemli bir tanığıdır.
11
478
Gülhane’de 1913’te Ortaya Çıkan 1.500 Yıllık Su Mühendisliği İstanbul’un en eski parklarından Gülhane’de, 1913 yılındaki düzenlemeler sırasında Geç Roma–Erken Bizans dönemine ait anıtsal bir sarnıç ortaya çıkarıldı. V–VII. yüzyıllara tarihlendirilen, yaklaşık 17 × 12 metre ölçülerindeki yapı, 12 sütunun taşıdığı 20 tonozlu bölümden oluşuyordu. Yaklaşık iki metre kalınlığındaki duvarları, köşelerdeki pahlanmış yüzeyleri ve su geçirmezliği sağlamak amacıyla uygulanan özel sıva tabakası, İstanbul’un gelişmiş su depolama mühendisliğinin dikkat çekici örneklerini oluşturuyordu. Sarnıcın hangi saray veya kamu yapısına hizmet ettiği kesin olarak bilinmiyor. Ancak tarihî yarımadanın doğu ucunda, imparatorluk saraylarının yakınında bulunması, Bizans başkentinin gelişmiş su dağıtım altyapısının önemli bir parçası olduğunu gösteriyor. 2023 yılında restore edilerek yeniden kullanıma açılan bu yapı, geçmişte İstanbul’un görkemli anıtları kadar, onları ayakta tutan görünmez mühendislik sistemlerinin de tarihini anlatıyor.
1
2
46
1,648
Beyazıt’ta Bir Osmanlı Sanayi Merkezi: Simkeşhâne-i Âmire İstanbul’un tarihî yarımadasında, Beyazıt ile Çarşıkapı arasında yer alan Simkeşhâne-i Âmire, Osmanlı tekstil üretiminin en dikkat çekici ihtisas merkezlerinden biriydi. Burada altın ve gümüş, özel işlemlerle son derece ince tellere dönüştürülüyor; bu tellerin ipek iplikler üzerine sarılmasıyla elde edilen sırma ve kılaptan, saray kıyafetlerinde, tören tekstillerinde, askerî üniformalarda ve değerli dokumalarda kullanılıyordu. Yapının geçmişi, Fatih Sultan Mehmed dönemindeki darphâne tesislerine kadar uzanır. III. Ahmed devrinde, XVIII. yüzyılın başlarında yeniden düzenlenen Simkeşhâne; 115 oda, yedi dükkân, maden eritme ocakları ve tel çekme donanımıyla yalnızca bir ticaret mekânı değil, uzmanlaşmış bir üretim kompleksiydi. Simkeşhâne, Osmanlı İstanbul’unda değerli maden işçiliği, tekstil teknolojisi, lonca örgütlenmesi ve devlet denetiminin kesiştiği önemli bir kurumdu. Bugün Beyazıt’ta izleri görülebilen bu yapı, kentin çoğu zaman göz ardı edilen sanayi tarihinin somut tanıklarından biridir.
1
3
1
31
1,232
İstanbul’un Toprak Altına Gömülen Bizans Sarnıcı: İpek Bodrum Fatih’te, bugün Kurtağa Parkı’nın (Edirnekapı yakını) altında kalan İpek Bodrum Sarnıcı, muhtemelen XI–XII. yüzyıllara tarihleniyor. Yaklaşık 17 × 29 metrelik, beş nefli yapının kubbemsi tonozlarını, yedişerli dört sıra hâlinde dizilmiş 28 devşirme sütun taşıyordu. Farklı dönemlere ait granit ve mermer sütunlar, İyonik ve Korint başlıklarıyla bir araya getirilmiş; kimi başlıklar, sütun yüksekliklerini denkleştirmek için ters çevrilerek kaide olarak kullanılmıştı. Bu mimari düzenleme, Bizans’ın eski yapı malzemelerini yeniden değerlendirme pratiğinin dikkat çekici örneklerinden biridir. XIX. yüzyılda Ermeni ipek iplikçilerinin atölyesine dönüşen sarnıç, 1894 depremi ve 1919 yangınında zarar gördü. 1971’de üzeri doldurularak park hâline getirildi. Bir zamanlar Konstantinopolis’in su ihtiyacına hizmet eden, ardından İstanbul’un üretim hayatına katılan bu anıtsal yapı, bugün büyük ölçüde toprağın altında saklı.
13
2
100
3,257
1738 Yılından Bir Belge: Osmanlı’da Kitabın ve Bilginin Ekonomisi! İstanbul Fatih’te, Cerrahpaşa Mahallesi’nde (eskiden Davutpaşa olarak geçen) Hekimoğlu Ali Paşa Külliyesi’nin giriş kapısı üzerinde, 1734–1735 yıllarında inşa edilmiş küçük ama tarihsel açıdan son derece önemli bir kütüphane bulunuyor. Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa’nın 1738 tarihli vakfiyesi, Osmanlı’da kitapların nasıl korunduğunu, kütüphanelerin nasıl yönetildiğini ve bilgiye ne kadar kaynak ayrıldığını somut rakamlarla belgeliyor. Vakfiyeye göre üç hâfız-ı kütübün (kütüphane görevlisi) her birine günlük 10, kitapların bakımından sorumlu mücellide (ciltçi) 3, kapıcıya ise 4 akçe ücret tahsis edilmişti. Kütüphaneyi denetleyen dersiâmın öğretim ücretiyle birlikte günlük tahsisatı ise 50 akçeydi. 1740’ta Şeyh Mehmed Rızâ Efendi’nin bağışıyla koleksiyon genişledi. Sonraki kayıtlarda 928 yazma ve 15 basma eser bulunuyordu. Cumhuriyet döneminde koleksiyon başka kütüphanelere aktarıldı; 1962’de Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledildi. Bugün külliyenin kapısı üzerinde yükselen bu küçük yapı, yalnızca Osmanlı mimarisinin değil, kitapların korunması için oluşturulan kurumsal düzenin, uzmanlaşmış emeğin ve XVIII. yüzyıl İstanbul’unun entelektüel hayatının da somut bir belgesi.
1
2
11
536
İki Bin Yıl Önce İstanbul’da Bir Kadın Hekim: Mousa! İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde korunan, MÖ II–I. yüzyıla tarihlenen mermer bir mezar steli, antik Byzantion’un az bilinen bir kadınını günümüze taşıyor: Agathokles’in kızı Mousa. Mezar yazıtında Mousa, Yunanca iatreinē (ἰατρίνη), yani kadın hekim unvanıyla anılıyor. Bu ayrıntı son derece önemli: Antik dünyada kadınların sağlık alanındaki faaliyetleri çoğunlukla ebelikle ilişkilendirilirken, Mousa’nın mesleği doğrudan hekimlik unvanıyla belgeleniyor. Kabartmada ayakta tasvir edilen Mousa’nın elinde tuttuğu kitap rulosu, onun eğitimini ve mesleki bilgisini simgeleyen bir unsur olarak yorumlanıyor. Bu mezar taşı, antik dünyada kadın hekimlerin varlığına ilişkin bilinen en erken epigrafik tanıklıklardan biridir. Üstelik bu tanıklık, Roma İmparatorluğu’nun yükselişinden önceki Helenistik Byzantion’a aittir. Bugün müzenin 5029 envanter numarasıyla korunan stel, yalnızca bir mezar anıtı değil; antik İstanbul’da kadınların bilimsel bilgiye ve hekimlik mesleğine katılımını belgeleyen iki bin yıllık bir tarihsel kaynaktır.
1
19
594
İstanbul Apartmanları serisinin üçüncü üyesi Adalar, şimdi ön satışta ♥️ eponaakademi.com/urun/istanb…
1
5
25
1,409
Üsküdar’da Basılan 50 Nüshalık Atlas ve Kaybolan Osmanlı Matbaası! 1802’de III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd reformları kapsamında, Üsküdar’da Harem İskelesi’nin arkasında, Selimiye Kışlası yakınında büyük ve müstakil bir devlet matbaası kuruldu. Mühendishâne Matbaası’nın makineleri ve baskı tezgâhları buraya taşındı. Bir yıl sonra burada, Osmanlı bilim ve haritacılık tarihinin en önemli eserlerinden biri basıldı: Cedîd Atlas Tercümesi (1803). İngiliz Kraliyet coğrafyacısı William Faden’ın atlasından yararlanılarak hazırlanan eserin haritaları Osmanlı Türkçesine çevrildi, bakır levhalara yeniden hakkedildi ve elle renklendirildi. Mahmud Râif Efendi’nin Londra’da edindiği coğrafya bilgisi, bu çalışmanın hazırlanmasında belirleyici oldu. Atlas yalnızca 50 nüsha basıldı; bunlardan biri III. Selim’e sunulmak üzere özel olarak hazırlandı. Matbaa, yalnızca askerî haritalar değil, dinî ve bilimsel eserler de yayımlıyordu. 1808’deki siyasi karışıklıklardan etkilenen kurum, 1824’te İstanbul yakasına taşındı. Peki, bu büyük matbaa binasına ne oldu? 1843’te Selimiye Kışlası’nın deniz tarafındaki ahırları inşa edilirken yıkıldı. Bugün Üsküdar’da binası kaybolmuş olsa da burada basılan atlasın nüshaları Washington ve Princeton gibi dünyanın önemli kütüphanelerinde korunuyor. III. Selim’in modernleşme girişiminin mimari izlerinden biri silindi; fakat aynı binada basılan haritalar, Osmanlı’nın dünyayı yeni bir bilimsel dille tanıma çabasını günümüze taşıdı.
1
8
391
Vefatının 88. yıldönümünde tarihte eşi benzeri olmayan lider, komutan ve devlet adamı, ulu önderimiz Mustafa Kemal Atatürk’ü saygı, minnet ve özlemle anıyoruz.
1
11
270
Surların Dışında, İznik Çinileriyle Bezeli Bir Osmanlı Hazinesi! İstanbul’un Topkapı surlarının hemen dışında bulunan Takkeci İbrahim Ağa Camii, 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin az bilinen, ancak olağanüstü zenginlikteki eserlerinden biridir. Takkecilik, yani başlık üretimiyle ilişkilendirilen İbrahim Ağa’nın yaptırdığı külliyenin ilk sebili 1578’de, camisi 1592’de, ikinci sebili ise 1593–1594’te inşa edildi. Vakfiyesinde bugün ayakta olmayan 15 öğrenci hücresi ve bir dershane de kayıtlıdır. Külliye sonraki dönemlerde Halvetî tekkesi olarak da kullanıldı. Ancak asıl sürpriz caminin içinde saklıdır. Mütevazı dış görünüşünün aksine harimin duvarlarının önemli bir bölümü, 16. yüzyıl İznik atölyelerinde üretilmiş çinilerle kaplıdır. Mercan kırmızısı, kobalt mavisi ve yeşille işlenmiş lâleler, karanfiller, nar çiçekleri ve meyve ağaçları, klasik Osmanlı çini sanatının seçkin örneklerindendir. Dışarıdan çatıyla örtülü görünen ahşap kubbesi, kündekârî kapısı ve mermer minberi de yapının dikkat çekici mimari özellikleridir. Üstelik camiye ait bazı İznik çinileri bugün İstanbul’da değil, Lizbon’daki Calouste Gulbenkian Müzesi’nde bulunuyor. Takkeci İbrahim Ağa Camii, Osmanlı sanatının yalnızca büyük selâtin camilerinde değil, surların dışındaki mütevazı bir külliyede de ne kadar yüksek bir düzeye ulaştığının somut tanığıdır.
1
2
59
1,734
27 Kasım Cuma akşamı Dr Kerim Altuğ ile Beyoğlu İş Bankası Resim Heykel Müzesinde Orta Çağ / Bizans yeraltı yapılarını konuşacağız. Katılım için link aşağıdadır. Herkesi bekleriz @issanat #blackbox biletix.com/etkinlik/5ISDL/T…
10
18
4,356
1509 Depreminde Kaybolan Bir Kapı, Mimar Sinan’ın Dönüştürdüğü Bir Bizans Kilisesi! Cerrahpaşa’daki Esekapısı Mescidi, İstanbul’un Bizans ve Osmanlı dönemlerini birbirine bağlayan az bilinen yapılardan biri. Taş-tuğla duvar örgüsü ve süslemelerine dayanılarak 14. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen yapı, özgün adı bilinmeyen küçük bir Bizans kilisesiydi. Yakınındaki Îsâ Kapısı olarak bilinen büyük kemerin, IV. yüzyılda I. Konstantinos tarafından yaptırılan ve bugün güzergâhı kesin olarak belirlenemeyen ilk kara surlarının kapılarından biri olabileceği ileri sürülüyor. Ancak bu özdeşleştirme arkeolojik olarak kesinleşmiş değil. Osmanlı kroniklerine göre kapı, 1509’da İstanbul’u sarsan ve “Kıyâmet-i Suğrâ” (Küçük Kıyamet) olarak anılan büyük depremde yıkıldı. Adı ise halk dilinde zamanla Esekapısı’na dönüştü. Yaklaşık 1560’ta Hadım İbrahim Paşa, harap durumdaki Bizans kilisesini Mimar Sinan’a mescide dönüştürttü. Sinan, güney duvarına mihrap ekleyerek ibadet yönünü değiştirdi ve yanına öğrenci hücreleriyle dershaneden oluşan bir medrese inşa etti. 1648 depreminde külliye zarar gördü; 1894 depreminde ise mescidin iki duvarı yıkıldı. Bugün ayakta kalan kalıntılar, yalnızca bir Bizans kilisesinin değil; Konstantinos’un kayıp surlarına ilişkin tarihsel bir ihtimalin, 1509 felaketinin ve Sinan’ın Osmanlı İstanbul’una kazandırdığı yeni bir işlevin izlerini taşıyor.
2
5
40
1,552
Montrö 90 Yaşında — Boğazlarda Türk Egemenliği, Karadeniz’de Güç Dengesi 1935 sonbaharında Habeşistan’ı işgale girişen İtalya, on iki yıl önce Lozan’da Boğazların güvenliği için Türkiye’ye garanti veren devletlerden biriydi. Türkiye, aynı sözleşmeyle İstanbul ve Çanakkale boğazlarının iki yakasında belirlenen bölgeleri askerden arındırmayı kabul etmişti. Avrupa yeniden silahlanırken Boğazları kim savunacaktı? Atatürk döneminde Ankara, Boğazların statüsünü yeniden müzakereye açtı. Montrö’de Türk heyetine Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras başkanlık etti. 20 Temmuz 1936’da imzalanan sözleşmeye ek protokol, Türkiye’ye daha imza gününde Boğazlara yeniden asker yerleştirme ve kıyıları tahkim etme hakkını tanıdı. Sözleşme tam 90 yıl önce bugün, 9 Kasım 1936’da kesin olarak yürürlüğe girdi. Uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı ve yabancı savaş gemilerinin geçişini denetleme görevi Türk hükümetine geçti. Montrö, Karadeniz’i dünya ticaretine bağlayan yolu açık tuttu. Barış zamanında bir ticaret gemisi, hangi bayrağı taşırsa taşısın, yükü ne olursa olsun Boğazlardan serbestçe geçebilir. Savaş gemilerinin geçişi ise gemi sınıfı, tonaj ve ön bildirim kurallarına bağlıdır. Karadeniz’e kıyısı olmayan bir devletin savaş gemisi bu denizde 21 günden fazla kalamaz. Savaş zamanında Boğazlardan kimin geçebileceği, Türkiye’nin savaştaki konumuna bağlıdır. Türkiye savaşın dışındaysa 19. madde uyarınca, bağlı bulundukları üsse dönüş gibi istisnalar saklı kalmak üzere, savaşan devletlerin savaş gemileri Boğazlardan geçemez. Türkiye savaşa girerse 20. madde, kendisini pek yakın bir savaş tehlikesi altında görürse 21. madde, yabancı savaş gemilerinin geçişine karar verme yetkisini Ankara’ya tanır. Şubat 2022’de Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı geniş çaplı savaşın ardından Türkiye, 19. maddeyi her iki tarafa da uyguladı. Diğer devletlere de Karadeniz’e savaş gemisi göndermeme çağrısında bulundu. Böylece 1936’da müzakere edilen hükümler, Rusya’nın Karadeniz Filosu’nu Akdeniz’den takviye etmesini güçleştirirken Ankara’nın yürüttüğü diplomasi, NATO ile Rusya’nın denizde doğrudan karşı karşıya gelme riskini azalttı.
1
2
6
547