تابستانی از کودکی‌ام را خوب به یاد دارم. با خانواده رفته بودیم سنندج، مهمان خانه‌ی یکی از آشنایان. کودک بودم، اما یک چیز برایم عجیب بود؛ مادرِ آن خانه هر چند ساعت یک‌بار، آرام و بی‌صدا، می‌رفت به حیاط. کنار باغچه می‌ایستاد و چیزی را زیر لب زمزمه می‌کرد. آنچه بیش از همه توجهم را جلب می‌کرد، چهره‌اش بود؛ غم، ترس و نوعی آرامشِ لحظه‌ای، همه با هم، در صورتش موج می‌زدند. رفتاری بود که به چشمِ کودکانه‌ی من «عادی» نمی‌آمد. از پدر و مادرم پرسیدم چرا این زن مدام به باغچه می‌رود و چرا نجوا می‌کند. لبخند زدند، طفره رفتند، گفتند چیزی نیست. اما من می‌دانستم «چیزی» هست. سنگینیِ یک راز در آن خانه جریان داشت. سال‌ها بعد فهمیدم. پسرش، پیشمرگه‌ی کُرد، پس از فتوای جهاد خمینی علیه کردستان، به دست جمهوری اسلامی کشته شده بود. و برای آن‌که پیکرش دزدیده نشود، برای آن‌که حتی جسدش هم مصادره نشود، او را در همان باغچه‌ی خانه دفن کرده بودند. و آن مادر… چند بار در روز می‌رفت با پسرش حرف بزند. نه از سر جنون، بلکه از سر مادری. از سر عشقی که حتی مرگ هم نتوانسته بود آن را خاموش کند. امروز که می‌شنوم در رشت، مردم ناچار شده‌اند همان کار را بکنند، فرزندانشان را پنهانی، در حیاط خانه‌ها، در باغچه‌ها، به خاک بسپارند، می‌فهمم که تاریخ چگونه تکرار می‌شود؛ با همان قساوت، با همان بی‌رحمی، و با همان درد. اما می‌خواهم یک چیز را بگویم. این سوگِ عظیمِ جمعی که پس از این شوک تجربه خواهیم کرد، این غمی که از خانه‌ای به خانه‌ی دیگر می‌رود، از شهری به شهر دیگر، از کردستان تا گیلان، از جنوب تا تهران، ما را خواهد ساخت. این اندوه، اگر دیده شود، اگر انکار نشود، اگر دفن نشود، می‌تواند ما را به هم پیوند بزند. ما مردمی هستیم که مادرانمان با مردگانشان حرف می‌زنند، چون زنده‌ها را از آن‌ها گرفته‌اند. و همین دردِ مشترک، همین خاطراتِ دفن‌شده در باغچه‌ها، روزی ما را برای «فردایی بهتر» در کنار هم قرار خواهد داد.