Oby więcej takich nocy jak ta z 16 na 17 października! Tym razem moim celem była centralna część Mgławicy Serce. Dzięki filtrowi Optolong L-Ultimate udało mi się wydobyć subtelne struktury pyłowe oraz szczegóły emisji wodoru (Hα) i tlenu (O III). 🔭 Sprzęt: • Teleskop RC 10" • Kamera ToupTek ATR 2600C • Filtr Optolong L-Ultimate 📸 Łączny czas ekspozycji: 7 godzin Warunki: Bortle 4/5 @touptekastro #heartnebula #Astrophotography

"Kącik Tolkienowski 08.10.2026" Ten „Kącik” będzie wyjątkowy, bo poruszę w nim temat bardzo bliski memu sercu, mianowicie związany z astronomią w twórczości Tolkiena. Pracowałem nad tym wątkiem w wolnych chwilach prawie przez miesiąc, jest to pierwsza część, kolejna będzie opublikowana zapewne pod koniec października, dodam, że książka "Natura Śródziemia" bardzo tutaj była mi pomocna. Fizyka Ardy: astronom w Śródziemiu Artykuł o tym, jak J.R.R. Tolkien próbował pogodzić mit z astronomią, i co z tego wynika dla czytelnika, który zna niebo z teleskopu. Mała jeszcze uwaga o źródłach. Cytowane niżej wątki pochodzą z różnych tomów: Władcy Pierścieni (w tym Dodatku D), Silmarillionu, The Shaping of Middle-earth, Morgoth's Ring i Natury Śródziemia. Być może w obliczeniach są błędy, a że nie mam zaufania do EjAj, dwukrotnie starałem się je wychwycić, opierając się głównie na wiedzy z podanych wyżej źródeł. Uważam subiektywnie, że jeśli są, to w niewielkiej ilości. Wstęp: pisarz, który liczył Tolkien nie traktował astronomii jako dekoracji. W czasie pisania Władcy Pierścieni pilnował faz Księżyca, długości dni i kolejności pór roku, a w późnych latach życia wracał do legendarium z jednym nurtującym go pytaniem: czy mit o płaskiej Ardzie, Drzewach i Słońcu wiezionym na rydwanie da się pogodzić z wiedzą o kulistej planecie krążącej wokół gwiazdy? Ten artykuł prowadzi przez to pytanie w czterech krokach: od modelu świata, przez światło, po niebo widziane z Ardy i kalendarze, którymi Śródziemie mierzyło czas. 1. Dwie Ardy: płaski dysk i planeta Wczesne wersje mitologii, zebrane w The Shaping of Middle-earth, opisują świat w kategoriach, które dziś nazwalibyśmy kosmografią sprzed Kopernika. Ambarkanta, czyli „Kształt Świata”, przedstawia Ardę jako płaską krainę otoczoną morzem, nad którą rozpościera się warstwowe niebo: powietrze, Ilmen z gwiazdami i dalej Vaiya, zewnętrzna ciemność. Słońce i Księżyc wędrują po tym świecie na wyznaczonych torach. Ten model ma wewnętrzną spójność, ale jest nie do pogodzenia z obserwacjami, które Tolkien znał lepiej niż większość pisarzy. Najważniejsza z nich to Zmiana Świata po upadku Númenoru: Valinor zostaje wyjęty poza „kręgi świata”, a ziemia staje się kulą. Z punktu widzenia fizyki to prosty zabieg, bo tłumaczy, dlaczego żeglarz może wypłynąć na Zachód i nie dotrzeć do Błogosławionego Królestwa. Z punktu widzenia narracji to zarazem przyznanie, że wcześniejszy obraz był „niewłaściwym” obrazem świata. W tekstach z Morgoth's Ring, zwłaszcza w eseju Myths Transformed, Tolkien rozważał dalszy krok: porzucenie płaskiego świata na rzecz od początku kulistej planety, krążącej wokół Słońca. Wymagałoby to przepisania kluczowych epizodów, w tym Drzew Valinoru, stworzenia Słońca i Księżyca oraz historii Eärendila. Nie doprowadził tej przebudowy do końca, więc dziś mamy do czynienia z dwiema równoległymi koncepcjami, a nie jedną kanoniczną fizyką. 2. Światło przed Słońcem Najbardziej astronomiczny problem legendarium dotyczy światła. W opowieści Elfowie budzą się nad jeziorem Cuiviénen pod gwiazdami, a Słońce i Księżyc pojawiają się dopiero po zniszczeniu Drzew. Przed nimi światem Ardy oświetlają kolejno Illuin i Ormal, lampy zniszczone przez Melkora, a później Telperion i Laurelin, Dwa Drzewa Valinoru. Z mojej perspektywy jako pasjonata astronomii ten ciąg ma kilka ciekawych konsekwencji: Niebo bez Słońca to niebo, na którym rządzi światło gwiazd. Żeby opis Elfów jako ludu „dzieci gwiazd” miał sens obserwacyjny, ich oczy musiałyby pracować głównie w widzeniu skotopowym, a ich kultura musiałaby być zbudowana wokół nocy. Drzewa Valinoru działają jak cykliczne źródła światła o stałym rytmie, mniej więcej odpowiednik doby. To pomysł, który czytelnik współczesny może porównać do modelu planety w rezonansie spinowo-orbitalnym albo do sztucznego oświetlenia o regulowanej fazie. Słońce jako owoc Laurelin to czysto mityczny mechanizm. W późniejszych próbach reinterpretacji Tolkien szukał takiego rozwiązania, w którym Słońce istnieje od początku, a zmienia się sposób, w jaki świat je widzi. To przesuwa centrum ciężkości z kosmologii na percepcję i na rolę Valarów jako „opiekunów” światła. Akurat zgadzam się z opiniami, że ta rozbieżność jest dobrym przykładem tego, że Tolkien nie rozstrzygnął, czy chce tłumaczyć mit fizyką, czy fizykę mitem. 3. Niebo Śródziemia Szczególnie przyjemny wątek dla obserwatora nieba to nazwy, które Tolkien nadał gwiazdozbiorom. Na Ardzie widać: • Valacirca („Sierp Valarów”), czyli odpowiednik naszego Wielkiego Wozu, ustawiony na północy jako znak ostrzeżenia dla Morgotha, • Menelmacil („Miecznik Nieba”), który odpowiada Orionowi, • Wilwarin, utożsamiany z Kasjopeją. To nie jest przypadek. Tolkien projektował niebo Śródziemia jako nasze niebo, ale oglądane oczami kultury, która nadaje mu własne imiona. Dzięki temu czytelnik z teleskopem może patrzeć na Wielkiego Wozu i widzieć jednocześnie Sierp Valarów, a to wyjątkowe połączenie mitu i obserwacji. Eärendil znany również jako Gil-Estel Niejednorotnie zadawałem sobie odruchowo pytanie, czy Eärendil to Wenus. Odpowiedź jest niejednoznaczna. W Silmarillionie Eärendil żegluje po niebie na statku Vingilot, niosąc na czole Silmaril, i widać go jako jasną gwiazdę, zwiastuna poranka i wieczoru. Skojarzenie z Wenus, która bywa „gwiazdą poranną” i „wieczorną”, narzuca się samo, jednak Tolkien opisuje całość w kategoriach mitu, nie identyfikacji planetarnej. Rozsądne jest więc potraktowanie Wenus jako wzoru obserwacyjnego, ale nie jako jednoznacznej odpowiedzi. Fazy Księżyca w czasie wyprawy Tolkien starannie pilnował, jak wygląda Księżyc w kolejnych dniach wędrówki Drużyny. Zgodnie z opisem, który powtarza się w analizach fanów i badaczy (m. in . w uwagach redaktorskich Christophera Tolkiena), pisarz opierał się na faktycznych fazach Księżyca z lat 1941-1942, co pozwalało mu utrzymać wiarygodną kolejność nowiu, pełni i kwadr w trakcie podróży. Dla czytelnika-astronoma to gotowy projekt: zestawić daty z Dodatku B z fazami Księżyca z kalendarza z lat 1941-1942 i sprawdzić zgodność. Taki wykres (oś X: dzień wyprawy, oś Y: faza lub elongacja) wprost nadaje się do ilustracji artykułu. Przy okazji warto przypomnieć długość miesiąca synodycznego, 29,53 doby, bo to ona określa odstępy między kolejnymi fazami. 4. Kalendarze Śródziemia: ile dryfują? Tutaj będzie tochę "wyliczanek": Dodatek D opisuje kilka systemów liczenia czasu: Rachubę Królów, Rachubę Namiestników, Rachubę Shire'u i Nową Rachubę. Wspólna cecha to układ oparty na roku liczącym 365 dni i regułach przestępnych, które kompensują nadwyżkę ponad pełne doby. Tolkien podaje w tekście, że długość roku zwrotnikowego wynosi około 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 46 sekund, co odpowiada 365,2422 doby, a więc bardzo blisko wartości rzeczywistej. Ciekawa jest odpowiedź na pytanie, jak szybko kalendarz o danych regułach „odpływa” od pór roku. Dla uproszczenia zakładam trzy reguły (niestety nie mam wiedzy jak wkleić printscreen tabelki tutaj w tekście na X, więc rozpiszę to w nastepujący sposób: Reguła: Co 4. rok przestępny (jak w kalendarzu juliańskim) Średnia długość roku: 365,2500 Różnica wobec 365,2422: +0,0078 doby/rok ok. Dryf o 1 dobę 128 lat Reguła: Co 4. rok, bez lat kończących stulecie Średnia długość roku: 365,2400 Różnica wobec 365,2422: −0,0022 doby/rok Dryf o 1 dobę: ok. 450 lat Reguła gregoriańska (z wyjątkiem co 400 lat) Średnia długość roku: 365,2425 Różnica wobec 365,2422: +0,0003 doby/rok Dryf o 1 dobrę: ok. 3200 lat Wniosek jest prosty: dopóki kalendarz nie ma korekty dla lat stuleci, dryf jest odczuwalny w skali kilku pokoleń, a korekta stuleciowa zmniejsza go do skali tysiącleci. Dodatek D opisuje Rachubę Shire'u jako system z taką korektą, co czyni ją technicznie lepszą od juliańskiej i zbliżoną do gregoriańskiej. Dokładne reguły każdej z rachub trzeba jednak odczytać bezpośrednio z Dodatku D, bo od nich zależą powyższe liczby. Podsumowanie Tolkien łączył dwie postawy, które rzadko występują razem: mitotwórcy, który chce opowiedzieć o początku świata, i uczonego, który wie, że niebo wygląda inaczej, niż w legendzie. Efekt to legendarium, w którym ta sama Arda ma dwa kształty: płaską, mityczną i kulistą, kosmologiczną. Dla czytelnika takiego jak ja, pasjonata astronomii zaletą jest to, że każdy z modeli można zbadać osobno, policzyć i skonfrontować z obserwacjami, a każdy z nich mówi coś o tym, jak człowiek próbuje zrozumieć niebo, które widzi. @Galadhorn @TolkienPolska @Lekkim_Piorem @MichaelLoda @Frangern_z_Krk