Puşkin, Erzurum konusunda haklıydı. Dincilikten ve ırkçılıktan asla vazgeçmeyenler buna çeşitli kılıklarda itiraz etseler de gerçekçiydi. Aleksandr Puşkin, 1829 yılında Rus ordusuyla birlikte sivil bir seyyah olarak geldiği Erzurum'u kaleme aldığı "Erzurum Yolculuğu" adlı eserinde, Erzurum'da karşılaştığı sefalet ve geri kalmışlık karşısında büyük bir hayal kırıklığı yaşamıştır. Puşkin'in Erzurum ve Osmanlı toplumuna dair öne çıkan en belirgin olumsuz izlenimleri şunlardır: 1. "Asya Şaşaası" Efsanesinin Çöküşü ve Sefalet: *Doğu İhtişamı Bir Yalandır. Puşkin, kitaplarında anlatılan "Asya şaşaası" kavramının koca bir yalandan ibaret olduğunu savunur. Doğunun zengin değil, aksine derin bir yoksulluk ve ilkellik içinde olduğunu yazar. Şaşaanın ve medeniyetin ancak Avrupa'ya ait bir değer olduğunu söyler. *Şehrin Mimarisi. Erzurum’un çamurlu, dar sokaklarını, toprak damlı evlerini estetikten ve mimariden tamamen uzak bularak kasvetli ve ilkel olarak nitelendirir. 2. Kültürel ve Sosyal Eleştiriler *Sanat ve Edebiyatın Seviyesi: Erzurum'daki yerel şair ve halk sanatkârlarıyla karşılaşan Puşkin, onların sanat anlayışını ve şiirlerini son derece yetersiz, sığ ve ilkel bulduğunu belirterek olumsuz görüşler bildirir. *Halkın Tembelliği ve Ticaret: Doğu insanının (ve Türklerin) kaderci, yeniliğe kapalı ve uyuşuk bir yaşam sürdüğünü iddia eder. Kentte çuval çuval şifalı bitki (ravent) bulunmasına rağmen ticari vizyonsuzluk ve cehalet yüzünden insanların basit bir ilaç bulamadığı için ölebildiğini söyler. *Toplumsal ve Ahlaki Eleştiriler: Bölgedeki bazı paşaların haremleri, askerlerin yaşayış biçimleri ve Osmanlı subay kademelerindeki bazı ahlaki yozlaşmalar (oğlancılık iddiaları gibi) hakkında ağır ifadeler kullanır. 3. Askeri ve Yönetimsel Zafiyetler: *Osmanlı Paşalarının Dirayetsizliği: Puşkin, Rus ordusunun Erzurum'u ve çevre kaleleri bu kadar kolay ele geçirmesini Rusların askeri dehasından ziyade, Osmanlı paşalarının korkaklığına, dirayetsizliğine ve vizyonsuz yönetimlerine bağlar. *Halkın Çaresizliği ve Kaos: Şehre Rus ordusu yaklaşırken Osmanlı idarecilerinin yalan haberler yaymasını, halkın yaşadığı derin panik ve çaresizliği acımasız bir realizmle eleştirir. 4. Kadınların Sosyal Hayattaki Yokluğu: *Kafes Arkasındaki Yaşam: Puşkin, Erzurum'da kadınların tamamen sosyal yaşamın dışında bırakılmasını, çarşaflara bürünmesini ve adeta birer esir gibi yaşamasını bir batılı gözüyle oldukça gerici ve sarsıcı bulur. Hatta şehirde bir kadının yüzünü görebilmek için uğraş verdiğini ve bunu başaramadığını anlatır. Özetle; Puşkin düşman cephesindeki kayıplara (örneğin ölen genç Türk askerlerine) insani bir üzüntü duysa da, genel olarak Erzurum’u ve Osmanlı toplumunu "Avrupa medeniyetinin gerisinde kalmış, Doğu masallarından uzak, sefil ve ilkel" bir coğrafya olarak resmetmiştir. (Aİ'den alınmıştır) Peki, Erzurum bugün değişti mi? Ne yönde?